Land Trap

 Afgelopen jaar stond het werk in het teken van nadenken over de grondmarkt, tegen het eind van het jaar rondden we dat grotendeels af. Naarna las ik in de kerstvakantie een boek dat The Economist op een lijstje zette van publicaties van zijn redacteuren en journalisten. Het is The Land Trap van Mike Bird. Hij is de Wall Street reporter van het blad. Blijkbaar goed besproken, en terecht. Een absolute aanrader. Hij laat zien hoe de grondmarkt (al of niet bebouwd) een rol speelde in de Amerikaanse onafhankelijkheid, in de zeer lange Japanse recessie, in Hong Kong en China en in Singapore. In die laatste drie landen gaat het niet eens om eigendom maar om een soort erfpacht, vaak 99-jarige gebruiksrechten. Grond is een methode om geld te maken, zo is zijn stelling. Als ervoor geleend kan worden kan de gemeente of de staat de grond (of erfpachtsrechten) te koop aanbieden en uit de opbrengsten de infrastructuur realiseren. Zo kick start je de economie. Henry George komt in twee mooie hoofdstukken ter sprake.. En voor je het weet js de grondmarkt een beleggingsmarkt en gaat het niet meer om exploitatie. In China heeft het lege steden opgeleverd.

Een citaat van Lee, de grote man van Singapore: ""no private land-owner should benefit from development at public expense". en Ï introduced legislation which would help to ensure that increases in real values because o public development should benefit the community. and not for the land-owner. Land is becoming a scarcce commodity abd the mounting pressure on land at present, we must try to conrol land values for public values"(p.245). En dat in een behoorlijk liberaal, of althans niet erg socialistisch land.

Een aanrader dus, dit boek. En voor de prijs hoef je het ook niet te laten. Een echte aanrader. 

laaste column

 Hierbij nog een restantje uit het oude jaar: mijn laatste column voor Food & Agribusiness verscheen 29 december in de krant. Ik had al eerder aangegeven dat ik daar op een gelegen moment mee zou willen stoppen, en de redactie kwam dat nu uit. Ze gaan dit jaar naar 1 kant per week en meer digitaal vanwege de matige postbezorging in het land. Bij deze dus de allerlaatste.

GELUKKIG NIEUWJAAR

 

De nostalgie index

 Het is al jaren een eindejaars traditie om hier de nostalgie-index te publiceren. We meten de behoefte aan nostalgie naar het platteland met de Top=2000 noterding van Wim Sonneveld zijn grootste hit: H et Dorp.  Want wie weet er inmiddels niet Hoe het was in Deurne, met de boerenkinderen in de klas, de kar die ratelt op de keien. 

Wel nu, het singeltje steeg van plaats 57 naar 48, hetgeen we interpreteren als een stijgende behoefte aan nostalgie. Zie de grafiek.  Het lukte sector en overheid dit jaar blijkbaar niet de hang naar het verleden een beetje in te perken. Een Zuidas consultancy rekende uit dat de negatieve externe effecten, eerder door o.a. het PBL en ook SEO in de orde van grootte van 14 miljard geschat, nu op zo', 17 miljard liggen. Wat niet alleen een volume maar ook een prijsaspect is. Als je meer mest teveel hebt, reageert de prijs sterk. Sommigen, zoals  een ex-ASML topman adviseerden om de sector bij het oud papier te zetten, en dat moest samen ook het land uit.  Dat getuigt niet van economisch inzicht. Dat iets anders moet, wil net zeggen dat het allemaal weg moet. 

Het signaal van de TOP-2000 stemmer is duidelijk en in lijn met die van het Burgerberaad Klimaat: het moet anders, een beetje meer als vroeger. Het platteland is ook recreatieruimte geworden. En moet goed worden onderhouden, daar helpen wat koeien en kruidenrijk grasland bij.  Met een zandpad tussen koren (niet: corn) door. En geen plastic rozen. 

PRETTIGE KERSTDAGEN

 

Duitse bureaucratie

Duitsland staat bekend om zijn bureacratie. The Economist van 13 december brengt in zijn column Telegram nog eens in herinnering wat de verklaring daarvoor is, althans volgens Max Weber, de peetvader van de sociologie die leefde in de tijd dat het doorzette, eind 19e eeuw. Een tijd van industrialisatie 9waar bedrijven belang hadden bij kunnen plannen op lange termijn) met veel onrust (arbeidersbeweging) en tegenstellingen tussen de staten in de Duitse Bond. De koning van Pruisen en zijn goed werkende bureaucratie wilde geen gedoe met de onvoorspelbare democratische processen.(met de gistende massa's). Orde en regels muss sein. En de parlementariërs wilden vooral de macht van de staat beknotten met wetten en regels uit angst voor willekeur. Ze vonden elkaar in uitgebreide regelmechanismes, een bureaucratische machine. Met de jursiten als winnaars, die na de tweede wereldoorlog goede argumenten hadden om met de wet de politiek aan banden te leggen. Misschien is enige hervorming op zijn plaats, zo stelt het liberale blad

Loverendale

 Nog 1 laatste notitie uit het Tijdschrift Zeeland. Relevant voor deze blog want het gaat om biologische landbouw. Mario Molengraaf recenseert de dikke biografie (bijna 600 pagina's maar met 82 pagina's noten) die Jacqueline van Paaschen schreef: Alles Gegeven - Marie Tak van Poortvliet 1871-1936 (Prometheus, 2025). Domburg heeft een museum dat haar naam draagt en Van Paaschen was een van de initiatiefnemers. 

De uit adelijke en bemiddelde kring afkomstige Tak van Poortvliet verzamelde eigentijdse kunst en was een spil in de Domburgse kunstwereld van rond de eeuwwisseling, met figuren als Piet Mondriaan, Jan Toorop en Ferdinand Hart Nibbrig. Die kwamen daar voor het Zeeuwse licht en de rijke klanten die er vakantie hielden of gezondheidsbaden namen in het Kurhaus en de zee.    Ze schilderden o.a. in een gebouwtje dat Tak van Poortvliet in 1911 liet bouwen (en nu museum is).

Tak van Poortvliet erfde op 35-jarige leeftijd het familievermogen dus kon zich wat permitteren. In 1907 liet ze in Domburg Villa Loverendale bouwen. Daar woonde ze met haar partner Jacoba van Heemskerk, ook van adel. Die was experimenteel kunstenaar en haar werk is na haar dood door Tak van Poortvliet gedocumenteerd en gepromoot. Over dat 'partnerschap' is veel gespeculeerd. Ze woonden samen, maar het was een geheime liefde. Bronnen zijn er niet veel (een adellijke neef van Tak van Poortvliet legde me overigens ongevraagd eens uit toen we het over Domburg hadden dat er in de familie geen twijfel was over de lesbische geaardheid van Marie Take van Poortvliet).

De dames waren pro-Duits in de Eerste Wereldoorlog. Die waren er meer, de recensist vindt het een minder aantrekkelijk facet van hun bestaan. Net zoals  dat de dames dweepten met de 'omstreden' Rudolf Steiner. Tegen het eind van haar leven zou Tak van Poortvliet (van Heemskerk stierf al in 1923) naar Zwitserland verhuizen om zich  bij haar antroposofische vrienden in Dornbach te vestigen, de basis van Steiner.

Steiner zijn opvattingen over biologische landbouw waren de aanleiding om in 1926 de Cultuurmaatschappij Loverendale te stichten, die een biologisch-dynamisch bedrijf ging exploiteren. Op Walcheren tussen Oostkapelle en Vrouwenpolder.  Ook dat vindt de recensist een minder aantrekkelijk facel van de geportretteerde: het dwepen met een 'quasie-wetenschappelijk bedenksel' Daar verschillen de mening over, zo vermoed ik. 

ambachten

 In Tijdschrift Zeeland ook nog een paar interessante boekrecensies. Zo is er een boek uit (Peter de Jong: van Macht naar Folklore) dat gaat over ambachten na de Franse tijd. De Fransen schaften de ambachten en heerlijkheden  in 1798 af in het staatsbestuur en ze kwamen daarna ook niet terug als bestuurslaag. Van macht werd het folklore. Maar de ambachten en de titel van ambachtsheer werden dan buiten werking gesteld in het bestuur van het platteland, ze verdwenen daarmee niet. Ze konden ook nog worden verhandeld, in 1916 kocht een uienhandelaar het ambacht Aagtekerke. Er zijn dus nog mensen die zie Heer van Mariekerke of zo mogen noemen. En soms doen. Soms zijn er ook nog rechten uit te oefenen, zoals het windrecht, het visrecht (dat dan wordt verpacht) of het plantrecht (op bomen in de berm van de weg). En hier en daar is er het recht op een vaste zitplaats in de kerk. 

Recensie Aad de Klerk van boek Van Macht naar Folkore van Peter de Jonge, Zeeland, 2025/4

Handelswaar

Het 4e nummer van het Tijdschrift Zeeland van het KZGW viel in de bus, dus ik laat je meegenieen via wat aantekeningen die ik maak. Het nummer is gewijd aan wetenschap, en dat is aanleiding voor stukken over bijzondere Zeeuwen: Buys Ballot (van het KNMI), Isaac Beekman (een grondlegger van de natuurwetenschap) en Hilde Verwey-Jonker (empirische sociologie, die al bij leven een instituut naar haar vernoemd kreeg en tevens PvdA coryfee hoewel ze daar niet erg vrouwvriendelijk waren). En de uit Zonnemaire afkomstige Pieter Zeeman, Nobelprijswinnaar in de natuurkunde.

Verder een artikel van Menno Lanting, die onlangs De Bestedeling (S2 Uitgevers) publiceerde. Eeuwenlang, van de institutionalisering in de 16e en 17e eeuw en tot diep in de 19e eeuw wordt de armen- en wezenzorg op veel plaatsen openbaar aanbesteed. Dat gebeurde in de kerk na de dienst of op het dorpsplein. Wie interesse had een wees op te vangen en op te voeden kon een bod doen, degene die het minste geld toe vroeg, kreeg het kind of de arme toegewezen. Mensen als handelswaar dus onder het mom van kostenbeheersing. Wat natuurlijk uitnodigde tot misbruik zoals op vroege leeftijd inzetten van kinderen in het arbeidsproces. Klachten bij het armenbestuur waren niet erg welkom. Het kinderwetje van Van Houten (1874) en de Leerplichtwet (1901) leidden hier tot verbetering.

Natuurlijk ging het soms ook goed en kwamen nooddruftigen goed terecht. De kerkelijke en stedelijke instellingen kozen vooral voor kostenbeheersing, sociale controle en ordehandhaving. Dat leidde tot het systeem van het onderbrengen van armen, wezen en gehandicapten bij gezinnen tegen lage kosten. Bij de aanbesteding werden ze object van marklogica en dat lokte misstanden uit tot laat in de 19e eeuw kinderbescherming en sociale hervormingsbewegingen het systeem aan de kaak stelden. 

De tijden

 Auteur Joris Luyendijk maakt zich maandag in een opinieartikel in NRC boos over het wegbezuinigen van het TV programma Zomergasten.  Een van zijn argumenten voor informatieve programma's is een mooie kenschets van de geopolitieke situatie nu de VS zijn buitenlandbeleid heeft herijkt: "We zitten als land in ongekend zwaar weer: er woedt een oorlog in Europa, terwijl de Amerikaanse bescherming is omgeslagen in chantage, intimidatie en agressie. In Frankrijk, Duitsland en Engeland dreigen extreemrechtse populisten de macht over te nemen terwijl Big Tech van binnenuit onze democratie ondermijnt en onze samenleving overneemt. En dan is er nog klimaatverandering. 

Thuis in de 17e eeuw

Nu ik maandag toch in Amsterdam moest zijn, nam ik de kans waar om weer eens naar het Rijksmuseum. Daar loopt de tentoonstelling Thuis in de 17e eeuw. Aardige tentoonstelling van hoe er in de Gouden Eeuw door de middel- en rijke klasse werd gewoond. 

Ik noteer voor mezelf twee boeiende inzichtjes: de 17e eeuwers hielden wel van een gokje. Het Ganzenbord, nu een kinderspel, verbeelde de weg van het leven van de kindertijd tot de oude dag ia de brug,n de herberg en de dood. Het was toen een gokspel waarbij geld werd ingezet. 

De consumptie van watervogels was in die tijd ook nog aan de orde. Uit onderzoek naar een beerput in Hoorn bleek dat er blauwe reiger, roerdomp en watersnip op tafel kwam, gebraden of verwrerkt in een pastei.met specerijen en suiker. Gezond en lekker, zo vond men. 

In het pakhuis

 Gisteravond zat ik dus in een panel in Pakhuis de Zwijger dat samen met WUR een debat over de weerbaarheid van ons voedselsysteem organiseerde. Het geheel is openomen, deels al uitgezonden op AT5 en hier in zijn geheel te zien. Ik had de taak gekregen om te laten zien dat ook technologie een oplossing biedt. Bioech, Robotica, AI, Nanotechnologie, BRAIN als het ware. Gf GRAIN als je meer van genetica dan van biotechnologie houdt. Dat beviel niet iedereen in de ecologische hoofdstad, maar zo werd het een informatieve avond.

KING Atlas

Een huis leegruimen levert soms nog aardige vondsten op. Zo kwam ik in het bezit van een exemplaar van de King-atlas. Een fameus document dat werd uitgegeven door de pepermunt-fabrikant Tonnema in Sneek. Ongedateerd en uit het voorwoord van de direct aan de 'KING-vrienden'  maak ik op dat het mogelijk een tweede editie was. 

Aan de hand van kaarten van Flevoland  en de Deltawerken kun je meestal wel inschatten uit welk tijdvak dit stamt. Ik schat eerste helft jaren 60. Want de wegen in het oosten van Oostelijk Flevoland staan er op en Zuidelijk Flevoland is nog in aanleg (droog 1968). Hoewel Lelystad (1967) er wel opstaat, naast Kamp Lelystad (nu: Lelystad-haven).

Ook anderszins een mooi tijdsbeeld: van elke provincie is er een verkeerskaart en een grondsoortkaart. Die laatste zegt iets over landbouwsystemen en landschap. Niet zozeer ingetekend, maar de lezer kon vermoedelijk die relatie leggen en het platteland was nog belangrijk genoeg om daar de helft van de atlas mee te vullen (en niet met de rest van Europa of zo). Verder vier kaartjes van de grote werken van de wederopbouw: de IJsselmeerpolders, de Deltawerken, het Noordzeekanaal-gebied (industrie) en Europoort. Rozenburg is nog gewoon Rozenburg, met het dorp Blankenburg. De transformatie naar het Botlekgebied was er hooguit in geprojecteerd. Ook dat duidt op begin jaren 60.

Pakhuis

 Maandagavond bent u van harte welkom in het Amsterdamse Pakhuis de Zwijger.  Een bijeenkomst over ons voedselsysteem, ik zit er in het panel. Voor details, zie alhier

Burgerberaad Klimaat

 Eerder dit jaar meldde ik dat het Burgerberaad Klimaat mij een paar keer vroeg langs te komen om als expert gehoord te worden. Het beraad heeft vandaag zijn adviezen aangeboden. Ik kon er in Madurodam vanochtend helaas niet bij zijn, maar hier wel een link naar het advies en de mogelijkheid steun te betuigen. Ik ga me over het advies buigen..