Terug naar de kust

 We waren er even uit, dus bleef het hier wat stil. En ik stak afgelopen week tijd in het maken van een aantal lezingen voor komende weken. Die deel ik op dat latere tijdstip. 

Vandaag dus alleen een fotootje uit Westenschouwen

Paul van Vliet

 Paul van Vliet heeft in Den Haag zijn eigen standbeeld gekregen, zo las ik vanochtend in de krant. Goede aanleiding om nog eens een paar van zijn typetjes terug te kijken uit zijn cabaretshows. Voor deze blog natuurlijk De Boer, waarin hij de draak steekt met de romantiek van het kamperen bij de boer.  There is no business like boerenbusienss. Zie Youtube

Op-, uit-, afbouw

 Nog een paar aanvullende opmerkingen bij mijn analyse van afgelopen dagen over de immobiliteit van de boeren in de polders alhier. Het lijkt er dus op dat 2 a 3 generaties de afgelopen 75 jaar op veel boerderijen het maximum was. Het kan natuurlijk zijn dat degenen die er nog zitten, juist wat aan de hogere kant zitten, maar dat is me toch niet heel erg opgevallen. De oude regel dat opa opbouwt, vader uitbouwt en kleinzoon afbouwt lijkt van toepassing. 

Er is niet alleen de nodige mobiliteit binnen het gebied, al een paar eeuwen komen je ook boeren tegen die uit de zeer verre omtrek komen (of daarnaar toe gaan). Ik noteerde plaatsen van oorsprong als Enkhuizen, Lopik, Texel, Werkendam. Zeeland (Oosterland resp. Tholen) en Goeree Overflakkee. En dat betreft niet zozeer de droogmaking van de Zuidplas, maar juist als er boerderijen te koop of te pachten waren. 

Veel mobitliteit lijkt er ook geweest te zijn in de periode 1890 - 1930. Eerst omdat het goed ging met de sector en mensen een boerderijtje begonnen op een hoek van een groter bedrijf, of vanuit een dorp een perceel pachtten. En daarna omdat het zeer slecht ging en voor een tweede zoon een bedrijfje werd afgesplitst. 

 Je komt door de eeuwen heen ook een aantal faillissementen tegen. Alsook boeren die gedwongen zijn hun boerderij te verkopen aan een belegger en dan verder gaan als pachter. Een sale and lease back constructie. Soms zijn ze later weer in staat om te kopen. 

Verder valt op dat de beleggers steeds meer vertrekken. Bij de droogmakerijen waren er aanvankelijk veel investeerders betrokken die veelal niet zelf gingen boeren maar een pachter zochten. Dat was op zich al mobiliteitsbevorderend want na een pacht van een aantal jaren werd er soms competatief een pacht aanbesteed. Na de Tweede Wereldoorlog zie je de beleggers vertrekken. Mijn interpretatie is dat de pachtwet met zijn continuiteitsrecht en de pachtprijsbeheersing (en het makkelijker worden van beleggen in de internationale kapitaalmarkt die er na Bretton Woods wellicht minder gevaarlijk uitzag) de verpachters heeft doen vertrekken en we de mythe van het gezinsbedrijf met grond in eigendom hebben omarmd.  Het meest spectaculaire afscheid komt voor rekening van een Haagse dame, mevrouw Beelaerts,  die zich freule laat noemen.. Zij vererfde haar 10 grote boerderijen in 1959 aan de pachters, die eigenaar werden (en een rekening voor successierechten kregen). 

Tot slot, sommige families leveren heel wat boeren en pachten of kopen boerderijen voor meerdere zoons, En sommige van die families zijn ook zeer verbonden, verzwagerd. Het leidt tot typische streeknamen als Van der Spek, Van Eijck, Paul, etc.  En in de bijlagen van het boek staat netjes een lijstje van de boeren die anno het jaar voor publicatie GLB-subsidie krijgen, met naam en adres gerangschikt naar grootte van de ontvangst. Men was zo kies het bedrag niet te vermelden, wel dat er een paar hobbyboeren tussen zitten met maar enkele hectares. 

Generatie op generatie in Zevenhuizen

 In aanvulling op de vorige blogposts hier de uitslag van mijn geturf voor Zevenhuizen. Eerder een Poissonverdeling dan een kromme van Gauss. Op 40 van de 100 bedrijven (die lang niet allemaal meer bestaan) is/was de laatste boer de tweede generatie uit de familie. op nog eens 25% zelfs de eerste generatie.  Meer dan 3 generaties is echt uitzonderlijk. Er is 1 boerderij waarop de huidige boer min of meer kan claimen de 6e generatie te zijn. De familie boert in de Tweemanspolder naast de A12 sinds 1801, zij het wel dat de boerderij een keer overgegaan is naar een zwager. Maar dat zien we dan ook maar als continuïteit. 

Kortom, er zijn maar weinig bedrijven waar je kunt claimen dat die al vele generaties lang in de familie zijn.

Generatie op generatie in Moerkapelle.

 

In mijn vorige blogpost beschreef ik een onderzoekje naar het aantal generaties uit dezelfde familie dat achtereenvolgens op dezelfde boerderij actief is.  Van bedrijven die in 1945 nog bestonden en ook nu nog bestaan of inmiddels beëindigd zijn ging ik na hoeveel generaties uit dezelfde familie de huidige of de laatste boer voorgingen.  Hierboven de uitslag voor Moerkapelle. Drie generaties is de meest voorkomende situatie.  Op 1 bedrijf kan men claimen de 5e generatie te zijn, op vier de vierde. Maar veel meer bedrijven blijven of bleven steken bij 2. Kortom: het is all knap als een familie het een eeuw op dezelfde plek volhoudt. In een volgende blogpost de uitslag voor Zevenhuizen. 

Een onderzoekje naar generaties

In menige bedrijfsrapportage over een boerenbedrijf of een interview met een boer of tuinder wordt gerefereerd aan het aantal generaties dat al op die plek boert. Vaak wordt een enorme continuïteit gesuggereerd en daarmee een soort hisotrisch recht op die plek. Ik vroeg me al enige tijd af wat dit argument waard is.

Het viel me afgelopen voorjaar in een boek Eerlijke Verhalen van Wim van der Heide met veel bedrijfsrapportages op dat veel boeren refereren aan hun opa als stichter van het bedrijf. Soms nog een generatie eerder, maar vaak ook niet eens 3 generaties. En dan tel ik een verplaatsing vanwege de ruilverkaveling niet eens mee, dat zie ik dan maar als continuïteit, hoewel iemand best een fors aantal kilometers opgeschoven kan zijn - maar vaak binnen hetzelfde dorp.

Nou is 3 generaties niet zo gek, er is heel veel woeste grond ontgonnen in de jaren 1890 - 1940 en in de crisisjaren zijn ook veel bedrijven als een afsplitsing van een groter bedrijf of als keuterboer begonnen. Al met al hield ik er de indruk aan over, dat je dat "generaties op dezelfde plek" met een korreltje zout kunt nemen, hoewel er natuurlijk families zijn die bv. in Twente of de Achterhoek al sinds de 17e eeuw op een erf zitten.

 Boerderijboeken, die in sommige gemeenten worden gemaakt, bieden soms boeiend onderzoeksmateriaal. Dus toen ik deze zomer het Boerderijenboek van de Stichting Oud Zevenhuizen - Moerkapelle in handen kreeg, waarin alle boerderijen beschreven staan die ooit in deze toenmalige gemeentes hebben gestaan (inclusief een aantal die zijn afgebroken om een ringvaart van de Zuidplaspolder aan te leggen), met daarop zoveel mogelijk de namen van de pachters / eigenaren, besloot ik te turven.

Ik nam alleen de bedrijven mee die in 1945 nog bestonden, en soms nu nog bestaan, en anders na 1945 zijn opgeheven. Dat zijn er 24 in Moerkapelle en 100 in Zevenhuizen. Ze zijn gelegen in droogmakerijen uit de 18e en 19e eeuw, waaronder de Zuidplaspolder.  Daar kunnen dus heel wat generaties boeren. Verder telde ik ruimhartig: een overdracht naar een neef van de boer, heb ik geteld als continuïteit in de familie, ook omdat die neef soms een opa had die ook op die plek had geboerd. Ook verandering van bedrijstype (van akkerbouw naar fruit of zo) heb ik als continuiteit geteld, zelfs als dat van akkerbouw naar loonwerk was. 

Daarentegen is er nog al wat mobiliteit: boeren die failliet gaan, boeren (met name pachters) die binnen de twee gemeentes verhuizen van de ene naar de andere boerderij. Soms van klein naar groot, soms ook andersom. Er is zelfs een geval waarin boeren ruilen: een wat ouder geworden boer ruilt met een ander die een kleiner bedrijf heeft. Allemaal geen continuïteit..

Komende dagen de resultaten van mijn onderzoekje. Doe alvast maar een voorspelling van de uitkomst...

Bonn revisited

 

Na jaren was ik weer eens in Bonn. Op het EAAE congres waar we met veel oude bekenden het 50 jarige bestaan van de associatie vierden. Een mooi event. met ook muziek van Beethoven. Zijn geboortehuis, hiernaast, is naast de moderne musea een van de weinig bijzonderheden van de stad.  Daarmee is meteen verklaard waarom het hier deze week rustig was.

Harderwijk revisited

 

Gisteren was ik in de gelegenheid om anderhalf uur door het stadje Harderwijk te lopen. Ik was er 50 jaar niet meer geweest, zolang ligt de middelbare schooltijd al weer achter me. De binnenstad was groter dan in mijn herinnering en is fraai opgeknapt. Mooie pleintjes, en het Hortuspark bij de oude universiteit van Gelre. Daar waar in mijn tijd de militairen Russisch leerden en studeerden hoe je inlichtingen verzamelt,  is nu een appartementencomplex. De kustlijn is volstrekt veranderd. En het toerisme viert nog meer hoogtij.  Vooruitgang, net wat u zegt. 

geen nooit meer honger a.u.b.

Deze week moest ik er een paar mensen weer eens op wijzen dat de term Nooit meer honger als uitgangspunt voor Mansholts jaren 50 landbouwbeleid historisch onjuist is. Het ging om exportbelangen: er moesten kapitaalgoederen worden geïmporteerd om de oorlogsschade te herstellen en de economie op gang te krijgen. Daar waren dollars voor nodig. En dus moest er geëxporteerd.

Dat in 1952 koffie als laatste van de (distributie) bon ging was dus geen hongerbestrijding, er was koffie genoeg in de wereld. Het bespaarde dollars, die moest je niet aan luxe levensmiddelen besteden. En de honger was eerder het land uit dan de nazi's, door voedselhulp in de laatste maanden van de oorlog (en herstel van het IJsselmeertransport).

Toevallig kwam ik eze week ook een leuke bron tegen die het op andere wijze illustreert. J.L. van Zanden, niet de eerste de beste historicus, schreef een hoofdstuk in een boek "Agrarische geschiedenis" dat eind jaren 80 verscheen. Ik citeer: "Direct na de Tweede Wereldoorlog werd de wederopbouw van de economie, die door de dollarschaarste zeer afhankelijk was van exportinkomsten, nog voor een belangrijke deel door agrarische exporten mogelijk gemaakt. Tussen 1945 en 1950 leverde de landbouw nog bijna de helft van de totale uitvoer. ".  45% van de productie werd uitgevoerd. Met andere woorden: hoe zo landbouwbeleid voor hongerbestrijding ??

CelaVita naschrift

Nog even een naschrift op de vorige blog. Food-& Agribusiness documenteert de bedrijvenhandel rond de aardappelfabriek, ooit bekend om zijn verse geschraapte krieltjes:  opgericht in 1967 en vanaf 1970 in handen van Agrico. In 2005 werd het verzelfstandigd en daarna onderdeel van de Duitse Bieze Food Group. Die verkocht het in 2012 aan het Canadese McCain. Die verkochten het vorig jaar aan een privat equity fonds: Nimbus Investment Fund V. 

CelaVita

 CelaVita is failliet, zo meldt de NOS. Merken en bedrijven komen en gaan, maar deze had wel een bijzondere oorsprong. Het begon als een merk van de aardappelcoöperatie Agrico. Die hadden een groot aardappelsorteerbedrijf in Wezep en een van de restproducten waren de kleine aardappeltjes, kleiner dan 28 (of 35, daar wil ik vanaf zijn) millimeter doorsnee. Deze krieltjes waren van oudsher voer voor de beesten, maar het bedrijf kwam op het ideen deze te veemarkten als luxe gemaksvoedsel. Mooie fransklinkende naam erop en ineens waren de krieltjes een moneymaker. 

Al zo'n 25 jaar geleden was er een discussie hoe het verder moest. Ik was toen betrokken als adviseur en doorrekenaar bij fusiegesprekken van Agrico en de toenmalige directie worstelde met de toekomst: zo'n consumentenmerk is een heel andere business dan bijvoorbeeld pootaardappelen exporteren. Een merk kost investeringen en merken moesten opgeschaald naar een groot aantal landen. En er was productontwikkeling gewenst, het succesvolle merk leende zich voor brandextension naar verwante producten met aardappelen. De consumptieaardappeltelers in de coöperatie was het voordeel van zulke investeringen misschien nog uit te leggen, maar de pootaardappeltelers staken het geld liever in het kweekbedrijf, zo was de indruk. Misschien had het bij Aviko gepast (maar die hadden hun eigen aardappelproducten naast de frites) dat was een bevriende onderneming, dochter van de coöperatie van suikerbietentelers, die een zeer nauwe just-in-time belevering van aardappelen vanuit dat sorteerbedrijf kreeg. Maar Agrioc en Aviko kregen ruzie en gingen uit elkaar. 

Daarna heb ik het niet meer gevolgd, maar ik begreep dat McCain jarenlang eigenaar is geweest en het in afgelopen jaren aan een investeringsmaatschappij heeft verkocht. Die trekt nu de stekker eruit. Het leven is er blijkbaar uit bij CelaVita

Duits biertje

 De Duitser drinkt graag een biertje, maar niet meer zo graag een derde of vierde glas, zo constateert de CEO van Veltin in The Economist van afgelopen week. Aanleiding van het bericht is de daling in de Duitse bierconsumptie. Van 112 liter per persoon per jaar in 2005 naar minder dan 90 liter. Daarmee is het gezakt naar de 6e plek op de wereldranglijst van bierdrinkers. Geen vreugde bij de bierbrouwers. Hoewel, dat kon nog wel eens meevallen. 10% van de consumptie is nu alcoholvrij. En die zit niet in die cijfers, want dat is volgens de statistici in Wiesbaden geen bier. 

ontwikkelingseconomie voor beginners

 Op FOodlog brak weer eens een discusie los over Afrika en hoe ontwikkelingspaden verlopen. Er zijn mensen die benadrukken dat vooral het kleine bedrijfje heilig is, terwijl in mijn ogen ontwikkeling vanzelf leidt tot schaalvergroting. Die vaak zelfs te langzaam is. Ik verwoordde mijn bijdrage als volgt:

Schaalvergroting lijkt me geen doel in een ontwikkelingsproces maar een onvermijdelijk gevolg dat helemaal niet zo erg is. Dan heb ik dus de normale schaalvergroting voor ogen, niet mensen van hun land sturen om er een latifundia of grote plantage van te maken. En ook niet eentje waar er maar een paar bedrijven over blijven en geen concurrentie. (Overigens is er nu ook corruptie en kunnen ook veel kleine boeren samen allerlei voordeeltjes bij de machthebbers binnenslepen).

Dat schaalvergroting onvermijdelijk is, is simpel te zien: als je in een landbouwregio meer welvaart wil zul je een aantal mensen moeten vragen wegen aan te leggen (om product af te voeren of kunstmest of zaaizaad aan te voeren), wellicht wil je een drinkwatersysteem of riolering voor verhoging van de welvaart.

Dat vraagt investeringen, om die arbeiders die je hebt vrijgemaakt te eten te geven, om materiaal aan te kopen in de grote stad of het buitenland. Asfalt valt niet uit de lucht, een drinkwater installatie ook niet. Om die investering te financieren zijn er verschillende oplossingen die meestal betekenen dat je nu afziet van consumptie, ten faveure van toekomstige welvaart. Investeren.  En dat moet je financieren. 

Dat kan door de boeren een heffing op te leggen: gratis eten leveren aan de arbeiders en een extra belasting om materiaal in de stad te kopen.  Je kun ook consumenten belasten. Rechtstreeks of via een GLB met hogere voedselprijzen, waardoor boeren meer gaan produceren en je meer te verkopen hebt aan de grote stad of het buitenland. Derde optie: je bent erg geloofwaardig dat je je schulden in de toekomst afbetaalt, en je overtuigt investeerders in de stad of het buitenland om je geld te lenen voor de investeringen. Vierde: je overtuigt anderen dat ze het je gratis geven, dat noemen we ontwikkelingshulp.

Maar in al die gevallen haal je arbied weg uit de landbouw om die weg aan te leggen, of betere huizen, of de drinkwaterleiding. In het begin kan dat wellicht omdat er teveel mensen in de landbouw rondlopen die weinig werk hebben(verborgen werkeloosheid). Maar er komt een punt dat de welvaart zo stijgt dat de arbeiders meer verdienen en dus de arbeider duurder wordt.  Dan kiezen jongelui ervoor geen boer te worden maar monteur bij het leidingwaterbedrijf. En dan gaan ook de boeren een machine kopen zodat hun arbeidsproductiviteit omhoog gaat.  En hun welvaart. En met die machine kunnen ze wat meer hectares per man/vrouw doen. Dat heeft schaalvergroting. 

Het is de weg die de Europese (en Amerikaanse) landbouw, en totale economie, is gegaan. Je kunt iets vinden van de huidige Nederlandse landbouw, maar terug naar de aardappeleters van Van Gogh van 150 jaar geleden lijkt me niet gewenst en ik gun Afrika dezelfde ontwikkeling. Als het meezit leren ze nog een beetje van onze fouten. 

hitland

 Een excursie bracht me gisteren in Hitland, een 600 ha recreatiegebied tussen Nieuwerkerk aan den IJssel en Capelle aan de IJssel. Dit keer ging het niet om de plantjes, maar de beheersorganisatie. Interessant genoeg om even vast te leggen.  

Het recreatieschap met typische veenweide verkaveling  ontstond 50 jaar geleden (1965) toen Rotterdam allerlei plannen ontwikkelde voor baggerdepots en een snelwegverbinding tussen de A20 en de A15, ook ter ontsluiting van Krimpen aan den IJssel. Het leek de twee gemeentes maar het best een tegenwicht te vormen en ze bedachten het recreatieschap als buffer tussen hun twee kernen maar vooral tegen Rotterdamse plannen.

Het recreatieschap is een Gemeenschappelijke Regeling (die wet was er toen net) waarin de 2 gemeenten (inmiddels is Nieuwerkerk opgegaan in Zuidplas)  op basis van inwoneraantallen van de beide kernen de kosten en basten delen en de wethouders de zaak aansturen. Niet alle grond is overigens in bezit van het schap.  Sommige percelen zijn van boeren, die wel te maken hebben met het bestemmingsplan en bijpassend waterpeil. Desgewenst kunnen ze hun grond aan het recreatieschap verkopen, maar er is geen voorkeursrecht. 

Land wordt verpacht en werkzaamheden aan wegen etc uitbesteed zodat eigenlijk 1 persoon het schap kan runnen.  De recreatieactiviteiten zijn gericht op wandelen, fietsen, hardlopen, wat speelveldjes en tuintjes en een ongebruikte ijsbaan (omdat er geen ijsvereniging is die als ijsmeester en exploitant wil optreden). Bijzonder is nog wel dat er ook een openbare golfbaan is, de laatste in Nederland. De exploitatie daarvan is wel in handen van het schap, hoewel ook hier restaurant, golfschool en golfwinkel worden verhuurd zodat alleen het baanonderhoud door 6 semi-ambtenaren gebeurt. Zolang dat een inkomstenbron is voor het schap vindt de politiek dat prima. Grappig is dat by far de grootste goflsport-winkel van West-Nederland ook een gebouw op het terrein huurt. Net als  bij een openbaar zwembad is de golfbaan natuurlijk niet gratis (een rondje kost 35 euro) en net als op een openbare school kun je niet zomaar met je hond in en uitlopen op de golfbaan.  Hoewel sommigen een ander beeld bij openbaar hebben.

Opvallend is eigenlijk wel dat natuurbeheer helemaal niet zo'n grote rol speelt. 10% van het areaal schijven statuten / beleidsplan voor, zo begreep ik. Met probeert wel met beplanting (een deel is nu oud) de biodiversiteit te verhogen, in de weilanden zitten grutto's en het is er mooi.  En er zitten veel ganzen en dus maar weinig zwanen meer. Maar een recreatieschap is geen natuurgebied. 

Wageningen aan de Nickerie

In het rijtje veel gelezen blogs, hier links, duikt een oudje op. Naar aanleiding van een vakantietrip blogde ik over de geschiedenis van het Surinaamse Wageningen.   Dat mijn oude stukje weer opduikt in de zoekmachines komt vermoedelijk omdat Frank Westerman dit weekend een mooi verhaal over hetzelfde onderwerp in de NRC heeft gepubliceerd. Van harte aanbevolen, met veel over de gang van zaken rond en ma de dekolonisatie met de rol van de volgende generatie Wagemingers. En wat nieuwe bronnen. Een voorpublicatie uit een deze herfst te verschijnen boek, zo begrijp ik.  Komt goed met het Sinterklaascadeautje.