Rivierkreeftjes

De Amerikaanse rivierkreeften zijn een plaag in onze wateren. De excursie van deze week dook in dat onderwerp en bezocht de Crawfish Farm Holland, hier in Nieuwerkerk. Een start-up van een IT ondernemer, Ze kopen de kreeftjes op van palingvissers (en zijn nog zo'n 25 beroepsvissers in het Groene Hart, begreep ik) en andere vissers met een vergunning - veelal aannemers, hoveniers, zzp-ers die het leuk vinden een dagje in de week op het water bij te klussen. Na sorteren en schonen (net als oesters een paar dagen uitwateren zonder voer) worden ze vers geleverd aan de horeca(groothandel). Alternatief is gekookt (dan kun je ze stapelen), in het slappe vangstseizoen uit de vriezer.  De enige manier van doden is kokend water na ze in een koude shock verdoofd zijn. Het dikke pantser maakt dat elektriciteit niet werkt, dat is marteling. Wie niet zelf in het restaurant zich beperkt tot een soep of zelf pellen is aangewezen op Marokko waar ze net als garnalen worden gepeld. En er is nog een tweede business model: waterschappen die vissers per uur betalen om de schadelijke dieren weg te vangen, waarna deze verwerker ze gratis krijgt aangeleverd. In centraal en oost Europa is men dol op verse, levende rivierkreeft. Levende export is overigens verboden, men zit daar niet op een invasieve soort te wachten. En veruit de meeste rivierkreeft die u eet komt uit China. Daar worden ze in rijstvelden geteeld en daar kunnen we zelfs met gratis aanvoer uit de waterschappen niet tegenop. Dat is jammer want met 600 eitjes per kreeft per halfjaar gaat de verspreiding best snel. 

Een kas op de Mookerhei

 Deze week was de brug over het spoor tussen Molenbeek en Groesbeek in het nieuws. Op verzoek van de bevolking, die vrachtauto's wil weren, heeft Prorail de brug lekker smal gemaakt, en nu zijn er al 10 auto's met caravan of kampeerauto's die zich klem hebben gereden. Misschien niet handig voor een streek die het van toerisme moet hebben.

Maar gebruik vooral de brug eens. Aan de andere kant ligt namelijk het jachtslot St. Hubertus op de Mookerhei. Wij waren er dit weekend (en passeerden de brug). Het gebouw dateert uit ca. 1900 en is in fraai jugendstil met elementen van de vrijmetselarij. Mooi gerestaureerd nu de nonnen zijn vertrokken en in bezit van Natuurmonumenten. Een excursie in het gebouw is zeer de moeite waard. 

Lezers van deze blog zijn meer van het agrarische en voor hen is er een fraaie Engelse tuin met een monumentale oude kas. Zie foto. Gaat dat zien (en laat de caravan thuis)

oude trekkers

 Het blad De Boerderij had vorige week een leuk artikel over de oldtimers onder de trekkers. Vroeger ook wel tractoren genoemd. Het blijkt dat de eerste te zien was op een internationale landbouwtentoonstelling in Den Haag, in 1918. Het was een Deutsch International Harvester. Een 45 pk petroleumtactor.  Hij moest 4.000 gulden kosten, een heel bedrag voor die tijd, dan kon je ook 6 of 7 werkpaarden kopen. 

Dit type apparaat werd nog verbeterd. Er kwamen luchtbanden zodat verplaatsing makkelijker was. En er kwam een doordraaiende aftakas (veel mensen zeggen afta-kas, het woord komt van aftak-as). Daardoor kon ook een stilstaande machine zoals een stropers die nog niet leeggedraaid was, worden aangedreven en kwam het aandrijven niet van de wielen van het getrokken werktuig.  En Harry Ferguson ontwikkelde de driepuntshefinirchting (in 1926) die bestaat uit twee zijstangen en een topstang waardoor bv. ploeg of aardappelpootmachines niet alleen op te lichten zijn op een kopakker maar die er vooral voor zorgen dat de forse krachten die soms op het getrokken werktuig worden uitgeoefend naar de trekker worden geleid. Machines slipten daardoor minder snel en tractoren sloegen minder snel achterover. Trekkers konden daarmee ook minder zwaar worden. 

En dan was er nog de autotrekker. Er hebben 1300 van die omgebouwde auto's (o.a. VW kevers) in Nederland rondgereden. Ontwikkeld door de directeur van het Instituut voor Landbouwwerktuigen en gebouwen door de benzinemotor geschikt te maken voor het goedkopere petroleum en het frame wat aan te passen. Het was een goedkoop alternatief voor de echte tractor.

De echte doorbraak kwam in Nederland pas na de tweede wereldoorlog. In 1939 reden er nog geen 3200, in 1950 al 18.000 en in 1960 135.000 stuks. Daarin speelde het Amerikaanse European Recovery Program, better bekend als de Marshall hulp, een grote rol. Een fonds van 12.4 miljard dollar, waarvan 1 miljard naar Nederland ging. McCormick, Ford en John Deere waren er goed mee. Boerderij maakte nog een mooie plaat van die oude beestjes.

bron: Margreet Wellink: Oldtimer van nu luidde nieuwe tijd in. In: Boerderij, 22 juli 2026

Restanten uit de Middeleeuwen

Soms werkt de geschiedenis lang door. Afgelopen jaren dook ik in ontwikkeling van het voedselsysteem in de Middeleeuwen. En leerde dat veel gronden in Zeeland zijn ingepolderd door de kloosters uit Brugge en Gent, zoals het St. Baafs en St Pieter. En nu krijg ik een paar artikelen van een rentmeester onder ogen waaruit blijkt dat ze nog boven de markt hangen in Zeeuws=Vlaanderen. Althans 450 ha in 79 percelen. Wat wil het verhaal?  Welnu deze gronden zijn in de Franse tijd van de kerk onteigend en overgedragen aan de overheid die voortaan verantwoordelijk was voor de armenzorg. In dit geval gingen de kerkgronden naar de gemeente Gent. In de loop der tijd had die verschillende burelen en diensten, recentelijk het Openbaar Centrum voor Maatschappelijk Welzijn (OCMW). Eerder dit decennium besloot de raad van de stad Gent dat de gronden konden worden verkocht als zijnde niet relevant voor de doelstelling van OCMW en dat de opbrengst nodig was voor de bouw van enkele verzorgingshuizen. En dus kwam er een openbare inschrijving met een overdracht onder Nederlands recht. Koper was Bijloke B.V., een Nederlands bedrijf in handen van Katoen Natie, een bedrijf gevestigd in Luxemburg maar met diverse vestigingen in Antwerpen. Dat Natie is overigens ook een mooie term uit de Middeleeuwen voor een groep handelaren uit een bepaald land (natie) die zich elders als handelspost vestigden voor handel met het thuisland.  Blijkbaar wilde het bedrijf zijn geld nu in grond beleggen. Tot zover lijkt er niets aan de hand, Bijlokere lijkt de gelukkige derde eigenaar in 1.000 jaar en heeft sindsdien op papier een mooi beleggingsresultaat. Ware het niet dat de grond is verpacht en een van de pachters ook wel had willen kopen. Die verwijt de stad Gent nu staatssteun omdat men alle grond in 1 blok heeft verkocht, en het meer op had kunnen brengen als men het in kleinere kavels had geveild. De procedure, in het Belgische rechtssysteem (want een Belgische beslissing wordt aangevochten, niet de inhoud van het Nederlandse contract) loopt nog, zo begrijp ik. 

bron: J Spijkerboer: Een bijzondere transactie nietig verklaard in: LTB 2024/3 en 2025/44

De veebezetting in 1811

 Er is veel discussie over het instellen van een maximale veebezetting. Zoals je in het kader van het stikstofprobleem niet harder mag rijden dan 100 km/uur, zo zou je niet meer dan 2,6 gve/ha mogen houden, ofwel 260 koeien per 100 ha. 

Ik las dit weekend een boek uit de jaren 90 rond de historie van onze veerassen. Een land vol vee heet het. Mooie tekeningen. En daarin dit kaartje met data uit begin 19e eeuw, toen de dienst nog werd uitgemaakt door de kustprovincies en de landprovincies veel woeste gronden hebben. Cijfers zijn natuurlijk niet goed vergelijkbaar, het gaat om runderen (niet omgerekend naar grootvee-eenheden. En het gaat alle grond in de regio, inclusief akkerbouw, en niet over de grond die een melkveehouder heeft. En misschien zelfs wel om de oppervlakte, inclusief de woeste grond (die via plaggen en schapenhouderij ook in landbouwkundig gebruik was, de term Woeste grond is van na de tijd van deze cijfers). 

En toch is het een kaartje om over na te denken. Wat toen wit was met een zeer lage veebezetting, zijn nu de zandgronden met de meeste problemen met het overheidsvoorstel.  Het kan verkeren, zei de auteur van de Klucht van de Koe. 

Bleekneusjes

Een poster voor de vakantietijd. Ik kwam hem tegen in het boek "58 milloen Nederlanders" . Dat was een TV serie van de NOS in 1977, het aantal sloeg op het aantal mensen dat ooit op ons grondgebied heeft geleefd. Van elke aflevering, die over een thema ging, werd ook een loxe blad gepubliceerd ide je kon bundelen tot een boek. De aflevering over 'mooie natuur' is een fraai tijdsbeeld: het woord biodiversiteit kwam ik niet tegen, en recreatie is naast natuurbescherming een belangrijke invalshoek. Vandaar deze poster.  Van een Veluws boerderijtje en wat stadse bleekneusjes. 

Weegschaal

 Nog een tweede post over mijn bezoek aan het Aviodome. Als we aan Nederlandse vliegtuigbouwers denken, valt natuurlijk de naam van Fokker. Maar zoals in alle nieuwe bedrijfstakken was hij lang niet de enige die vliegtuigen ging bouwen. Ook Spijker (de autofabrikant) begaf zich op die markt, en wat ik niet wist: ook de bouwer van weegschalen, Van Berkel's Patent.

Wihelmus Adrianus van Berkel werd in 1869 geboren in Enschot. Veertien jaar oud zoekt hij zijn toekomst in Rotterdam en gaat in de leer bij een spekslagerij. Al snel groeit hij door tot chef en begint dan met hulp een eigen zaak. Maar hij blijkt ook ingenieurskwaliteiten te hebben, want hij ontwikkeld in jaren experimenteren een hol mes,  waarmee hij gemechaniseerd vlees kan snijden. Hij vraagt batent aan en begin met twee anderen een fabriek voor snijmachines: de N.V. Van Berkel's patent. Ze gaan ook de bekende weegschapen produceren en binnen enkel jaren zijn ze zeer succesvol in binnen- en buitenland.

Tijden de Eerste Wereldoorlog stort men zich op de vliegtuigbouw. De marine vraagt ze een in belsag genomen Duits toestel dat goed bevalt, na te bouwen. Met wat aanpassingen zou in Nederlandse ogen geen licentierecht verschuldigd zijn. En zo worden er aan de Keileweg in Rotterdam 35 van deze "Van Berkel WA" gemaakt. Van hout. De meeste gaan naar Nederlands Indie.. 

suikerfabriek verwelkomt vliegtuig

 Tijd voor vakantietripjes. Dat bracht ons gisteren in het Aviodome in Lelystad. Alleraardigst luchtvaartmuseum. En op de meest onwaarschijnlijke plaatsen vind je materiaal voor deze blog. Ook hier. Want er was informatie over d eerste vliegtuig-vlucht in Nederland. Die vlucht werd in 1909 georganiseerd door Sybrand Heerma van Voss in Leur (tegenwoordig Etten-Leur). Zijn suikerbietenfabriek bestond 40 jaar en dat moest wel een beetje spectaculair worden gevierd.

Hij chartert een leerling van de vliegschool van Wilbur Wright in Frankijk, graaf Charles de Lambert die zijn kunsten met de Wright Flyer wel wil komen vertonen. Op de Klappenbergse Heide langs de weg naar Rijsbergen, zondag 27 juni is de eerste vlucht gepland. Het duurt uren voordat de eerste bemande vlucht boven Nederlandse bodem plaats kan vinden, wegens (te) harde wind. Maar als die tegen de avond afneemt, legt de graaf de adembenemende vlucht af van 1 kilometer op 15 meter hoogte, om weer veilig te landen.  Na een vluchtje van 3.5 minuten was het best snel voorbij. maar de motor gaf het op. Het is weer eens wat anders dan een feestje met een wielerwedstrijd zo constateert het museum op zijn informatiepaneel.

Verpakkingshistorie

 Nog een laatste post naar aanleiding van een artikel in het magazine Vision. Over de geschiedenis van verpakkingen van voedsel. Jane Rhodes duikt in de colaoorlog tussen Coca Cola en Pepsi en bespreekt  hoe verpakkingen in de voedselindustrie zich hebben ontwikkeld. In de eerse fase lag de nadruk op het bijdragen van de verpakking aan de identiteit van het product. Niet alleen door logo's maar ook door vorm, zoals het flesje van Coca Cola (de Toblerone chocola is een ander bekend voorbeeld). Het mooiste was als je, zoals bij he flesje, er een patent op kon krijgen. Of in ieder geval het merkenrecht te hulp kon roepen. Dit is dus de fase van innovatie voor de branding

De tweede fase  was innovatie voor de logistiek (en een beetje voor milieu), zoals bij frisdrank het blikje: lichter, minder breuk, lagere transportkosten, beter te beprinten voor de supermarkt schappen en de verkoopautomaten en ook voordelen voor de consument. En ook nog recyclebaar.  Aanvankelijk van staal, daarna van aluminium waarmee het echt doorbrak en recyclemaar werd. 

In deze fase past ook de PET fles als vorm van plastic. In 1973 ontwikelde een medewerker van DuPont PolyEtheenTereftalaat, ofwel PET.  Dat leidde tot flessen die veel lichter waren dan glas, maar in tegenstelling tot blik wel doorzichtig. Supermarkten waren ook enthousiast over het 2 liter model, waarmee per volume product minder arbeid nodig was. In fabrieken kon de lopende band snelheid omhoog want het breukrisico viel weg.  Bij softdrinks was PET rond 1990 de dominante verpakking. 

Nu zitten ze we in een derde innovatiegolf die meer rekening houdt met duurzaamheid (hoewel ook de voorgaande positieve effecten hadden). Daarbij is vooral plastic afval een issue. In 2009 introduceerde Coca Cola een fles met maximaal 30% afbreekbaar plantaardige bioplastic. Tegelijk blijft verpakking het meest zichbtbare en waardevolle aspect van het product in termen van marketing. 

bron: Jane Rhodes: How packaging innovation shaped the great cola war InL Vision july/august 2026 o

lijstje: 5 retail krachten

 Sinds lange tijd weer eens een lijstje. Dit keer uit het eerder genoemde magazine Vision, van Sneha Maria, een insigh manager. Mooie titel. Ze zet vijf trends of krachten op een rijtje die in de retail-innovatie domineren:

1. Een product moet waarde toevoegen voor de klant
2. Media (adverteren), zoveel mogelijk op de klant en wat je van hem/haar weet is steeds essentieler
3. technologie wordt ingezet voor efficiency (zelfscannen etc) en personalisatie
4. Gezondheid wordt individueler (targetted)
5. Duurzaamheid blijft belangrijk maar moet zichtbaar zijn

aardappelhistorie

 Een van de verhalen in het nieuwe blad Vision (zie vorige post) gaat over de historie van de aardappel. Nu dacht ik die redelijk te kennen en de bekende verhalen komen ook terug: afkomstig uit de Andes in Peru en Chili (de Inca's(, Frederik de Grote van Pruisen met zijn Karthoffelbefehle (meervoud, het waren 15) tijdens de 7-jarige oorlog, de Franse apotheker Parmentier en natuurlijk de Ierse hongersnod. Wat voor mij nieuws was, is de Duitse kant van het Amsterdamse aardappeloproer in 1917 toen ons land veel aardappelen aan Duitsland moest leveren en de Jordaan in opstand kwam.

Door slecht weer was de aardappeloogst van 1916 zeer slecht uitgevallen, terwijl er ook een geallieerde blokkade was.  De bevolking moest overleven op voor veevoer geteelde knolrapen.  De winter van 1916/17 zou de herinnering ingaan als de "knolraapwinter" (Seckrubenwinter).  Aardappelen werden een symbool van nationale weerbaarheid, en daarmee na 1933 ook zeer gepromoot door het Nazi-regime, inclusief veredelingsprogramma's.  Niet zo gek dus dat de Jordaan zijn aardappelen beschikbaar moest stellen.

bron: John Paap: The crop that made modern Europe. in: Vision Magazine (Europe edition) nr 1., 2026

in Vision

 
Er is een nieuw blad gelanceerd voor de Europese keten van versproducten, groenten en fruit dus. Met de ketenpartijen als doel. Het heet Vision en had al een Zuid-Amerikaanse en Noord-Amerikaanse editie. Nu komen ze naar Europa.  Het eerste exemplaar viel gisteren in de bus. Ik kreeg het omdat er een column van me instaat. Ze legden de vraag voor of de EU zijn duurzaamheidsambities in kader van geopolitiek en concurrentiekracht niet een beetje moet matigen. Dus schreef ik een stukje. En betoog dat energietransiie en circulaire economie juist nu onderdeel van de oplossing zijn. De editie staat nog niet online maar dat zal wel snel gebeuren.

250 jaar USA

 Amerika viert zijn 250 jarige onafhankelijkheid. Reden voor een column, die Boerenbusiness publiceerde. Zie alhier.

zie Foodlog

 
Nog een verwijzing naar Foodlog, want daar is een discussie ontstaan over de vraag of je een Ruimtelijke Ordeningsaanpak mag lezen in de LVVN Stikstofbrief. En ik vraag wat aandacht voor de coiale kant van de transitie. Zie alhier

landbouwmodellen

 

Wie iets van mijn hand wil lezen kan terecht bij een discussie op Foodlog. Er was de vraag naar landbouwmodellen voor de toekomst. Ik stel dat we voor een keuze staan langs twee assen (en dus 4 scenario's): willen we scheiden of verweven en willen we veel boeren (hebben ze een specifieke waarde, een status aparte) of weinig (gewoon ondernemers die ook wat anders kunnen gaan doen).