Food Systems transformation

 Nog een paper uit het Open Acces journal dat we alweer meer dan 5 jaar geleden lanceerden, en nu goed in de markt lijkt te staan on der de naam Q Open. Judtih Irek, Robert Finger (ETH Zurich) en anderen analyseerde data over Zwitserse burgers en wat ze van landbouwbeleid vinden. Ze concluderen dat het tranistiedoel breed gedragen wordt: het moet duurzamer. Ze concluderen ook dat ook burgers het probleem nu zien als een systeem probleem: alle actoren moeten aan de bak: boeren, toeleveranciers, food processing, supermarkten en overheid. Alleen over de rol van de overheid lijkt er verschil van opvatting.  Ingrijpen met beleid is prima als het aan de burger ligt, maar er is verschil van mening of de overheid ook de keuzevrijheid van de consument mag inperken. Geen verbazende uitkomst maar nuttig dat het is geanalyseerd. Hier is het paper.

Data delen

In ketens wordt data gedeeld, en soms ook niet. Begrijpen we eigenlijk wanneer wel en wanneer niet? En is meer transparantie altijd nuttig, het is tenslotte niet gratis?

Op dit onderwerp heeft de nieuwe editie van Q Open een mooi conceptueel paper van Vincenzino Caputo en Thomas Reardon, niet de eerste de best in ons vakgebied. Het is een conceptueel paper dat leidt tot te toetsen hypothesen. Zij onderscheiden 3 variabelen die de mate van data delen verklaren:

• de organisatie van de keten. Ze gebruiken Gereffi (ook mijn favoriet) en zien er een ontwikkelingsrichting in: van bulkproducten in markten met volledige mededingen (dan gaat het om prijs voor een standaard product, weinig data delen) via ralationele samenwerking tot integratie.
• de levenscyclus van het product, opnieuw van commodity (bulk) naar sterke product differentiatie (met meer data delen, als die differentiatie op aspecten uit de productie is)
• de kosten van transparantie, het gaat dan om transactiekosten en ooprtunity kosten. 

Er zijn weinig datasets om dit te testen maar het framework lijkt me heel logisch. Lezen van het paper is aan te raden. Hier is het.

Hiding and revealing: a perspective on the paradox of information transparency in diverse agri-food value chain context

250 jaar Wealth of Nations

 Tot de festiviteiten dit jaar hoort 250 jaar USA en ook 250 jaar The Wealth of Nations van Adam Smith. Het boek verscheen in 1776 en wordt gezien als het begin van de economische wetenschap. Misschien een beetje veel eer, want Quesnay was eerder, en ook William Perry die mogelijk het idee va nationale welvaart introduceerde. Maar goed, toch aanleiding voor een feestje en Smith is na Karl Marx wellicht de beroemdste econoom allertijden. Voor The Economist was het in zijn kerstnummer van 20.122025 aanleiding om onder de titel "Adam Smith is misunderstood" er een artikel aan te wijden..

Smith was een moraal-filosoof in de school van de Schotse Verlichting. Zijn eerste boek, Moral Sentiments benadrukt al in de openingszinnen dat de mens een sociaal wezen is en ook om anderen geeft: "How selfish soever man may be supposed, there are evidently some principles in his nature, whcch interests him in the foturne of others.. though he serives nothing from it except the pleasure of seeing it".  

De mens gaat bij anderen of bij zichzelf te rade wat verstandige beslissingen zouden zijn. Zaken doen in een transactie tussen mensen is geven en nemen. Als mensen alleen uit eigenbelang zouden denken, kwam een transactie volgens Smith helemaal niet tot stand. Een idee dat ook Montesquieu als had geventileerd: markten disciplineren, in een markteconomie vechten mensen niet meer als honden om een been maar werken samen. 

Het is tegen die achtergrond dat Smith in The Wealth of Nations zijn beroemde zinnen schrijft: "It is not from the benevolence of the butcher, the brewer or the baker, that we expect our dinner, but from their regard to their own interest".. Het idee is later vertaald in de nadruk op eigenbelang, met als toppunt Greed is Good in een film over de uitwassen van WallStreet, maar Smith was dus realistischer. Het ging hem er eerder om dat er geen centrale macht nodig was om de samenwerking tussen mensen te bewerkstelligen. Dat paste in de tijdgeest waarin de absolute macht van de koningen niet populair was. De term invisible hand, ontleend aan MacBeth, komt overigens maar drie keer voor in het boek. De meest geciteerde passage: "He intends only his own gain, and he is in this, as many other cases, led by an invisible hand to promote an end which was nog part of his intention".

Smith gaf een beroemd voorbeeld over arbeidsdeling in een speldenfabriek en liet zien hoe dat de arbeidsproductiviteit en welvaart bevordert. Maar hij wees ook op het nadeel van monotoon werk. Hij wees ook op samenscholing door ondernemers die de vrije markt kan bedreigen. Maar hij zat fout met zijn arbeidswaardetheorie, het idee dat de prijs van een productie uiteindelijk afhangt van de hoeveelheid arbeid die er ingaat, en niet van vraag en aanbod. Marx zou dat uitwerken en dus verkeerde conclusies in Das Kapital trekken.  Maar al met al was het een insprierend, hoewel soms lastig leeesbaar, boek dat past in de tijdgeest en een hele wetenschap creeerde. 

Boeren belonen

 Boeren Beter Belonen, het zou zo maar een thema kunnen zijn voor BBB-stemmers en anderen. Wie geinteresseerd is in het betalen van boeren voor milieuprestaties moet het laatste nummer van Eurochoices lezen. Gewijd aan Rewarding Environmental Incomes from farmers. Alle papers zijn Open Access. De bijdrage over Nederland kwam van mijn oud-collega's Roel Jongeneel, Marcel van Asseldonk et al. Hier is de digitale versie.

Dronken

 Voor iedereeen die Droog Januari maar lastig vindt nog een opbeurend inzicht uit de kersteditie van The Economist.  We zijn evolutionair afhankelijk van drank. Vrijwel alle zoogdieren kunnen niet tegen alcohol, ze hebben geen enzym dat het afbreekt. De mens wel. Voor de oorzaak daarvan is er de "dronken aap hypothese". Die komt er op neer dat de aap in de bomen leefde. en daar vers fruit at. Tot in sommige gebieden de tropische bossen verdwenen en de aap op de grond kwam te leven. Daar moest hij het doen met afgevallen fruit, dat rottend is en van natuur dan alcolhol bevat. Daar werd de aap aan verslaafd want het was het signaal voor het vinden van energierijk voedsel, het deel van de vrucht met minder alcohol. En door mutaties ontstond er een enzym dat ethanol afbreekt.

En dan is er nog die andere hypothese: namelijk dat de opbouw van de grote sociale structuren van pakweg meer dan 100 mensen, niet mogelijk geweest zou zijn zonder drank. Door de effecten van drank staat men meer open voor andere mensen en emoties (en omgekeerd zelfs als de personen geen drank ophebben vinden ze mensen met een slokje op toegankelijker, makkelijker in de omgang) en zorgt voor groepsbinding door samen een neutje te nemen.  Dry January gaat dus tegen de evolutie in....

Uit: The Ecoonomist 20.12.2025 The end of a 10, year love affair

verticale landbouw

 Dan liever de lucht in is het idee van de voorstanders van verticale landbouw. Het onvolprezen Historiek.net kwam net voor de kerst met een artikel over een vroege toepassing. Al in 1968 in Polen liep er een demonstratie van verticale landbouw met radijs en vroege slag. Zie alhier

Land Trap

 Afgelopen jaar stond het werk in het teken van nadenken over de grondmarkt, tegen het eind van het jaar rondden we dat grotendeels af. Daarna las ik in de kerstvakantie een boek dat The Economist op een lijstje zette van publicaties van zijn redacteuren en journalisten. Het is The Land Trap van Mike Bird. Hij is de Wall Street reporter van het blad. Blijkbaar goed besproken, en terecht. Een absolute aanrader. Hij laat zien hoe de grondmarkt (al of niet bebouwd) een rol speelde in de Amerikaanse onafhankelijkheid, in de zeer lange Japanse recessie, in Hong Kong en China en in Singapore. In die laatste drie landen gaat het niet eens om eigendom maar om een soort erfpacht, vaak 99-jarige gebruiksrechten. Grond is een methode om geld te maken, zo is zijn stelling. Als ervoor geleend kan worden kan de gemeente of de staat de grond (of erfpachtsrechten) te koop aanbieden en uit de opbrengsten de infrastructuur realiseren. Zo kick start je de economie. Henry George komt in twee mooie hoofdstukken ter sprake.. En voor je het weet js de grondmarkt een beleggingsmarkt en gaat het niet meer om exploitatie. In China heeft het lege steden opgeleverd.

Een citaat van Lee, de grote man van Singapore: "no private land-owner should benefit from development at public expense". en "Ï introduced legislation which would help to ensure that increases in real values because o public development should benefit the community. and not for the land-owner. Land is becoming a scarce commodity and the mounting pressure on land at present, we must try to control land values for public values"(p.245). En dat in een behoorlijk liberaal, of althans niet erg socialistisch land.

Een aanrader dus, dit boek. En voor de prijs hoef je het ook niet te laten. Een echte aanrader. 

laatste column

 Hierbij nog een restantje uit het oude jaar: mijn laatste column voor Food & Agribusiness verscheen 29 december in de krant. Ik had al eerder aangegeven dat ik daar op een gelegen moment mee zou willen stoppen, en de redactie kwam dat nu uit. Ze gaan dit jaar naar 1 kant per week en meer digitaal vanwege de matige postbezorging in het land. Bij deze dus de allerlaatste.

GELUKKIG NIEUWJAAR

 

De nostalgie index

 Het is al jaren een eindejaars traditie om hier de nostalgie-index te publiceren. We meten de behoefte aan nostalgie naar het platteland met de Top=2000 noterding van Wim Sonneveld zijn grootste hit: H et Dorp.  Want wie weet er inmiddels niet Hoe het was in Deurne, met de boerenkinderen in de klas, de kar die ratelt op de keien. 

Wel nu, het singeltje steeg van plaats 57 naar 48, hetgeen we interpreteren als een stijgende behoefte aan nostalgie. Zie de grafiek.  Het lukte sector en overheid dit jaar blijkbaar niet de hang naar het verleden een beetje in te perken. Een Zuidas consultancy rekende uit dat de negatieve externe effecten, eerder door o.a. het PBL en ook SEO in de orde van grootte van 14 miljard geschat, nu op zo', 17 miljard liggen. Wat niet alleen een volume maar ook een prijsaspect is. Als je meer mest teveel hebt, reageert de prijs sterk. Sommigen, zoals  een ex-ASML topman adviseerden om de sector bij het oud papier te zetten, en dat moest samen ook het land uit.  Dat getuigt niet van economisch inzicht. Dat iets anders moet, wil net zeggen dat het allemaal weg moet. 

Het signaal van de TOP-2000 stemmer is duidelijk en in lijn met die van het Burgerberaad Klimaat: het moet anders, een beetje meer als vroeger. Het platteland is ook recreatieruimte geworden. En moet goed worden onderhouden, daar helpen wat koeien en kruidenrijk grasland bij.  Met een zandpad tussen koren (niet: corn) door. En geen plastic rozen. 

PRETTIGE KERSTDAGEN

 

Duitse bureaucratie

Duitsland staat bekend om zijn bureacratie. The Economist van 13 december brengt in zijn column Telegram nog eens in herinnering wat de verklaring daarvoor is, althans volgens Max Weber, de peetvader van de sociologie die leefde in de tijd dat het doorzette, eind 19e eeuw. Een tijd van industrialisatie 9waar bedrijven belang hadden bij kunnen plannen op lange termijn) met veel onrust (arbeidersbeweging) en tegenstellingen tussen de staten in de Duitse Bond. De koning van Pruisen en zijn goed werkende bureaucratie wilde geen gedoe met de onvoorspelbare democratische processen.(met de gistende massa's). Orde en regels muss sein. En de parlementariërs wilden vooral de macht van de staat beknotten met wetten en regels uit angst voor willekeur. Ze vonden elkaar in uitgebreide regelmechanismes, een bureaucratische machine. Met de jursiten als winnaars, die na de tweede wereldoorlog goede argumenten hadden om met de wet de politiek aan banden te leggen. Misschien is enige hervorming op zijn plaats, zo stelt het liberale blad

Loverendale

 Nog 1 laatste notitie uit het Tijdschrift Zeeland. Relevant voor deze blog want het gaat om biologische landbouw. Mario Molengraaf recenseert de dikke biografie (bijna 600 pagina's maar met 82 pagina's noten) die Jacqueline van Paaschen schreef: Alles Gegeven - Marie Tak van Poortvliet 1871-1936 (Prometheus, 2025). Domburg heeft een museum dat haar naam draagt en Van Paaschen was een van de initiatiefnemers. 

De uit adelijke en bemiddelde kring afkomstige Tak van Poortvliet verzamelde eigentijdse kunst en was een spil in de Domburgse kunstwereld van rond de eeuwwisseling, met figuren als Piet Mondriaan, Jan Toorop en Ferdinand Hart Nibbrig. Die kwamen daar voor het Zeeuwse licht en de rijke klanten die er vakantie hielden of gezondheidsbaden namen in het Kurhaus en de zee.    Ze schilderden o.a. in een gebouwtje dat Tak van Poortvliet in 1911 liet bouwen (en nu museum is).

Tak van Poortvliet erfde op 35-jarige leeftijd het familievermogen dus kon zich wat permitteren. In 1907 liet ze in Domburg Villa Loverendale bouwen. Daar woonde ze met haar partner Jacoba van Heemskerk, ook van adel. Die was experimenteel kunstenaar en haar werk is na haar dood door Tak van Poortvliet gedocumenteerd en gepromoot. Over dat 'partnerschap' is veel gespeculeerd. Ze woonden samen, maar het was een geheime liefde. Bronnen zijn er niet veel (een adellijke neef van Tak van Poortvliet legde me overigens ongevraagd eens uit toen we het over Domburg hadden dat er in de familie geen twijfel was over de lesbische geaardheid van Marie Take van Poortvliet).

De dames waren pro-Duits in de Eerste Wereldoorlog. Die waren er meer, de recensist vindt het een minder aantrekkelijk facet van hun bestaan. Net zoals  dat de dames dweepten met de 'omstreden' Rudolf Steiner. Tegen het eind van haar leven zou Tak van Poortvliet (van Heemskerk stierf al in 1923) naar Zwitserland verhuizen om zich  bij haar antroposofische vrienden in Dornbach te vestigen, de basis van Steiner.

Steiner zijn opvattingen over biologische landbouw waren de aanleiding om in 1926 de Cultuurmaatschappij Loverendale te stichten, die een biologisch-dynamisch bedrijf ging exploiteren. Op Walcheren tussen Oostkapelle en Vrouwenpolder.  Ook dat vindt de recensist een minder aantrekkelijk facel van de geportretteerde: het dwepen met een 'quasie-wetenschappelijk bedenksel' Daar verschillen de mening over, zo vermoed ik. 

ambachten

 In Tijdschrift Zeeland ook nog een paar interessante boekrecensies. Zo is er een boek uit (Peter de Jong: van Macht naar Folklore) dat gaat over ambachten na de Franse tijd. De Fransen schaften de ambachten en heerlijkheden  in 1798 af in het staatsbestuur en ze kwamen daarna ook niet terug als bestuurslaag. Van macht werd het folklore. Maar de ambachten en de titel van ambachtsheer werden dan buiten werking gesteld in het bestuur van het platteland, ze verdwenen daarmee niet. Ze konden ook nog worden verhandeld, in 1916 kocht een uienhandelaar het ambacht Aagtekerke. Er zijn dus nog mensen die zie Heer van Mariekerke of zo mogen noemen. En soms doen. Soms zijn er ook nog rechten uit te oefenen, zoals het windrecht, het visrecht (dat dan wordt verpacht) of het plantrecht (op bomen in de berm van de weg). En hier en daar is er het recht op een vaste zitplaats in de kerk. 

Recensie Aad de Klerk van boek Van Macht naar Folkore van Peter de Jonge, Zeeland, 2025/4

Handelswaar

Het 4e nummer van het Tijdschrift Zeeland van het KZGW viel in de bus, dus ik laat je meegenieen via wat aantekeningen die ik maak. Het nummer is gewijd aan wetenschap, en dat is aanleiding voor stukken over bijzondere Zeeuwen: Buys Ballot (van het KNMI), Isaac Beekman (een grondlegger van de natuurwetenschap) en Hilde Verwey-Jonker (empirische sociologie, die al bij leven een instituut naar haar vernoemd kreeg en tevens PvdA coryfee hoewel ze daar niet erg vrouwvriendelijk waren). En de uit Zonnemaire afkomstige Pieter Zeeman, Nobelprijswinnaar in de natuurkunde.

Verder een artikel van Menno Lanting, die onlangs De Bestedeling (S2 Uitgevers) publiceerde. Eeuwenlang, van de institutionalisering in de 16e en 17e eeuw en tot diep in de 19e eeuw wordt de armen- en wezenzorg op veel plaatsen openbaar aanbesteed. Dat gebeurde in de kerk na de dienst of op het dorpsplein. Wie interesse had een wees op te vangen en op te voeden kon een bod doen, degene die het minste geld toe vroeg, kreeg het kind of de arme toegewezen. Mensen als handelswaar dus onder het mom van kostenbeheersing. Wat natuurlijk uitnodigde tot misbruik zoals op vroege leeftijd inzetten van kinderen in het arbeidsproces. Klachten bij het armenbestuur waren niet erg welkom. Het kinderwetje van Van Houten (1874) en de Leerplichtwet (1901) leidden hier tot verbetering.

Natuurlijk ging het soms ook goed en kwamen nooddruftigen goed terecht. De kerkelijke en stedelijke instellingen kozen vooral voor kostenbeheersing, sociale controle en ordehandhaving. Dat leidde tot het systeem van het onderbrengen van armen, wezen en gehandicapten bij gezinnen tegen lage kosten. Bij de aanbesteding werden ze object van marklogica en dat lokte misstanden uit tot laat in de 19e eeuw kinderbescherming en sociale hervormingsbewegingen het systeem aan de kaak stelden.