indicatoren - 2

 Economen zijn geleerd marginaal te denken: wat is de verandering die plaats vindt en wat is het effect. Dus vooral: wat gebeurt er als de oogst 10% groter is, wat gebeurt er als er 10% meer ruimte nodig is voor waterwinning?   Dat kan tot aardige misverstanden leiden, zo leerde ik vorige week bij een lezing nog eens.

Het ging om ruimte gebruik waarvan ik stelde dat meer behoefte aan grond voor industrie of woningbouw of natuur historisch altijd landbouwgrond kostte. En dat het nu dus gaat om inpassing van / afweging van ruimte voor bv. woningbouw, natuur of waterwinning of defensieterrein. Vraag uit de zaal: waarom noemt u niet landbouw in dat rijtje, is dat geen gerechtvaardigde claim.? Als econoom noem ik die niet meteen  in het rijtje omdat de landbouwgrond historisch de basis is en die levert in. 

Dat wordt als onrechtvaardig ervaren. We kwamen er niet meteen uit. Na afloop legde een bezoekster me uit dat ze de vraag terecht vond en het ook logisch vond dat landbouw grond inleverde. Ze was actief in een linkse partij, zo zei ze er nog bij. Wat doorpraten leverde het inzicht op dat mensen het eerlijker vinden als je alle claims noemt en dan een afweging maakt (een soort zero-based budgetting) en dan meer vrede met de uitkomst hebben dan dat je het framed als een aanpassingsvraagstuk. Is daar literatuur over uit de economische psychologie?

Iets dergelijks was me al jaren geleden overkomen in een adviesgroep over de keuze van KPI (key performance indicaoren). Daar kijkt men vooral naar de externe effecten van de landbouw op milieu en natuur omdat de indicatoren worden gebruikt om boeren in doelsturing daarop te beoordelen.  Een aantal personen uit boerenkiring ziet daarbij ook graag economische indicatoren en niet alleen ecologische. Men wil beoordeeld op het totaal. Maar die hebben we al, zoals winst of inkomen uit bedrijf per arbeidskracht of netto-toegevoegde waarde. En dat is, als het om rapportage aan de overheid gaat, het domein van de belastingdienst, niet van de NVWA of de Omgevingsdiensten.  We werden het eens, maar ik begrijp dat boeren dan toch graag het totaalplaatje van economie en ecologie zien. Economen in de analyse uiteindelijk ook: het gaat niet alleen om uitstoot per hectare maar ook per 100 euro toegevoegde waarde. 

Indicatoren 1

 Lezingen brachten me de afgelopen weken in het land. Het is altijd weer een genoegen om naar een inleiding nog eens met mensen door te praten over vraagstukken en hnn ervaringen rond een thema. Dat houdt me ook bij de praktijk. Vorige week was ik in Hengevelde voor het Rli advies over de grondmarkt. Daar leerde ik nog wel wat over framing.  En later nog in Brabant wat over indicatoren. Ter inleiding eerst nog aandacht voor een brochure van de AERES Hogeschool in Dronten die al twee maanden op mijn bureau ligt en volgens de auteurs uitdrukkelijk niet over indicatoren gaat. 

Een aantal docenten schreef "Het waarom, hoe & wat van de BoerenBoom".  Die boom is een analogie die gebruikt wordt om alle thema's in beeld te krijgen die een boerenbedrijf voor de omgeving betekent. Als de takken en wortels van een boom. Dat zijn uitdrukkelijk dus geen KPI (Key performance indicatoren - waar je op ziich een boom over op kunt zetten), maat thema's., zoals luchtkwaliteit, biodiversiteit, Bodem, maar ook Boeren inkomen of Voedsel met identiteit. Een vrij complete lijst met 16 thema's die momenteel een rol spelen in maatschappelijke discussies, die de discussie wat ordenen en waarmee studenten / jonge boeren ongetwijfeld beter kunnen discussieren wat ze er in het kader van de strategie van hun bedrijf mee willen of moeten. 

Komende blogs wat ervaringen dus hoe economen soms de discussie anders aanvliegen, wat wel tot misverstanden kan leiden. 

Unox

 De ACM heeft een stokje gestoken voor de aankoop van Unox door Zwanenberg. Het leidt tot teveel marktkracht of zelfs een monopolie in de rookworsten, niet goed voor de consument. Wel grappig dat Unox ontwikkeld werd door Unilever bij de oude concurrent Hartog in Oss. Unox zal wel afgeleid zijn van Unilever in Oss, denk ik. Maar ook Zwanenberg was ooit eigendom van Unilever.

Die wijsheden haalde ik afgelopen jaar uit het boek van Paul Brusse: Bedrijvigheid in stad en streek. Aan zijn boek ontleen ik het volgende:

Oss werd een centrum voor de voedingsmiddelenindustrie. Er was een joodse gemeenschap waaruit diverse handelaren in boter voortkwamen. Simon van de Bergh, boterhandelaar, en begon in 1872 een fabriek voor margarine. Hij verplaatste het bedrijf in 1891 naar Rotterdam  en nam veel joodse werknemers mee, want zijn katholieke rivaal Anton Jurgens nam geen Joden aan. Na de fusie van de twee rivalen en de vorming van Unilever werd de fabriek van Jurgens vrij snel gesloten. Zoon Sam volgde Simon op.

Arnold en Nathan Zwanenberg uit het bij Oss gelegen Heesch hoorden ook tot dat joodse ondernemersnetwerk en handelden in vee op Engeland en Duitsland. Toen die landen eind 19^e eeuw de import van levend vee verboden, begonnen ze een exportslachterij. Oss was in 1891 op het spoorwegnet aangesloten en had daarmee via Vlissingen een uitstekende verbinding met Londen. In 1886 vestigden ze hun slachterij in Oss. Hun buurman werd de slachterij van Hartog Hartog. (wiens voor- en achternaam gelijk waren). Hij was getrouwd met een dochter van de broer van Sam van den Bergh. Het werden de twee grootste slachterijen in Nederland. Blijkbaar bloeiden de bedrijven in Oss in concurrentie met elkaar. In 1939 zouden ze goed zijn geweest voor de helft van de bacon-industrie.

Hartog werd in de jaren dertig onderdeel van Unilever dat vanaf 1937 Unox als merk gebruikte. Zwanenberg kwam in 1970 ook in handen van Unilever.  Maar voor die tijd had het al in 1926 het bedrijf Organon opgericht voor de verwerking en verwaarding van slachtafval. Een jaar later, in 1927 brengt het Davitamon op de markt en in 1962 introduceerde het de anti-conceptiepil. De pil en het varken zijn dus zeer met elkaar verbonden.

Voor meer van dergelijke verhalen: lees het boek van Brusse.

De Negorij

 Een taalkwestie. Ik lees een boek van een jaar of 10 geleden over Brabantse landgoederen. En in de keurige tekst spreekt de auteur ineens over een Godverlaten Negorij in de Peel. Ik vroeg me af of dat woord nog wel kon. Het N-woord is immers verbannen als krenkend. 

De wiki biedt uitkomst:  het woord negorij komt uit het Maleis en betekent gewoon plaats of stad. Met in het Nederlands een wat negatieve bijklank omdat de kleinste Indonesische dorpjes zich Negori noemen. Oudere woordenboeken blijken het nog wel eens aan een verzameling hutten van slaafgemaakten op een plantage te koppelen. Maar ten onrechte , deze koppeling op basis van een klankovereenkomst en die woordenboeken zitten ernaast.. 

Conclusie, er is geen enkel bezwaar tegen het gebruik van de uitdrukking. Maar toch denk ik dat hij in de vergetelheid raakt. 

Economendag en ESB

 De wereldwijd oudste vereniging van economen KSV hield gisteren in Den Haag de jaarlijkse nationale Economendag. Dat was weer een drukke en interessante dag. De Tinbergen lezing werd uitgesproken door Nobelprijswinnaar Ester Duflo. Niet zozeer over haar onderzoek met behulp van experimenten, maar over de klimaatproblemen, het feit dat Afrika en India daar meer last van hebben dan wij, dat daar ook de meeste uitstoot gaat ontstaan als ze wat welvarender worden en dat ook wij als koper van hun spullen de meeste schade veroorzaken en veroorzaakt hebben. En dat je daar het goedkoopst emissies kunt reduceren. Met een klimaatfonds kun je dat oplossen. Probleem is wel, wie in het westen vult het fonds. De gewone man koopt liever een airco en gaat dat niet doen. Dus de multinationals en de miljardairs moeten volgens hun boek Just Economcis dokken.

Ik was nog nooit direct na een Nobelprijswinnaar opgetreden, maar in een ander zaaltje na de koffie met 40 in plaats van 400 mensen was dat gisteren wel het geval. We hadden een interessante sessie over grond, met een toelichting van mij op het Rli advies Grond voor Verbetering. een verhaal van Willem Korthals Altes (Delft, Bouwkunde) over internationale vergelijking (in veel landen is de GLB premie even hoog als de betaalde pacht volgens cijfers van de EU) en van Erwin van de Krabben over een gebiedsaanpak die in steden wordt gevolgd en ook op het platteland gevolgd zou kunnen worden). 

Het economenblad ESB maakt altijd veel reclame voor deze dag. Het was dus treffend dat ze een nieuw paper online zetten dan de Rli Commissieleden van genoemd advies schreven om de economie achter het advies nog eens te belichten. Hier is het. 

Bloemlezen

 

De media hadden de afgelopen weken een paar interessante artikelen. In zijn editie van 10 oktober  meldde The Economist dat tal van landen vinden dat de obesitas uit de hand loopt en er maatregelen genomen moeten worden in de voedselketen. Onder de kop The state v sugar, salt and fat. Maatregelen lopen uiteen van verplichte Nutri-score tot regels die '2 voor de prijs van 1' verbieden voor ongezonde producten en voorschriften die producten niet op verkoopbevorderende plekken (bij de kasse, in de belangrijkste looproute, op ooghoogte) aan te bieden. En natuurlijk accijnzen.. Geen aandacht voor Nederland, maar we lopen dan ook niet voorop. 

De Boerderij van 14 oktober meldt dat de export van fokvaarzen, ooit de trots van de melkveehouderij, volledig is stilgevallen en vermoedelijk ook niet meer terugkomt. Fosfaatrecchten maakten het opfokken veel minder aantrekkelijk, blauwtong joeg de kopers schrik aan. Denemarken heeft de business naar Marokko overgenomen. 

Moerputten

 Deze week waren we ook nog bij Den Bosch. Voor een wandeling boven en door de Moerputten. Staatsbosbeheer heeft daar een leuke 5 km lange wandeling. Die gaat over de spoordijk en spoorbrug van de voormalige spoorlijn Den Bosch - Lage Zwaluwe, langs de schoenenindustrie van Waalwijk en omgeving (de Langstraat) en daarom ook bekend als Halvezolen-lijntje. Zoals we ook een Kippenlijntje hebben van Amersfoort naar Ede.  Enfin, de spoorbrug bleek ooit te duur om af te breken en is nu een landmark in het gebied waar Den Bosch ooit zijn turf vandaan haalde. De reis waard.

In de Kamer

Gisteren hadden we het genoegen het Rli advies Grond voor Verbetering toe te lichten in de Tweede Kamer. Interessante sessie met mooie vragen door goed voorbereide kamerleden. De sessie staat online bij de Tweede Kamer. Zie alhier

Veenweide in Zegveld

Deze week hadden we het genoegen om op excursie te zijn in Woerden en bij het Veenweide Innovatie Centrum in Woerden. Heel interessant om te zien hoe men met een innovatieaanpak zoals die in het grote bedrijfsleven wel wordt gebruikt, probeert nieuwe concepten te ontwikkelen om problemen van de veenweide op te lossen. Met oplossingen voor middenbedrijven om die toekomstbestendig te maken en een scenario met een beperkt aantal zeer grote extensieve bedrijven te midden van vrijkomende agrarische bebouwing van een alternatief te voorzien. De echter innovaties zijn vermoedelijk maar voor een deel technisch, eerder zijn ze organisatorisch o.a. in beleid. Willen we betalen voor waterdiensten?  Willen we peilverhoging afkopen met een aantal windmolens ?  Willen we betalen voor niet-uitgestoten CO2 omdat we dan fors besparen op kosten van bodemdaling zoals aanpassen infrastructuur ?

En het fotootje roept de vraag op of witte koeien meer zonlicht reflecteren minder behoefte hebben aan schaduw dan zwartbonte ?

Land grabbing

 De tweede Europese edititie van het blad Vision, een magazine voor de verse groenten en fruit keten, viel vorige week in de bus en had een interessant artikel van Tom Azzopardi onder de titel When capital comes to the farm.

Het documenteert nog eens even de investeringen in grond van buiten de sector in de afgelopen decennia, in sommige gevallen ook wel geclassificeerd als 'land grabbing'.  De hoge voedselprijzen in 2007 en 2008 door lage voorraden, matige oogsten en subsidies voor biobrandstoffen waren een prikkel voor investeerders om hun geld in landbouwgrond te steken. Ook de daaropvolgende financiele crisis was een aanleiding voor diversificatie. Het geld ging onder andere naar ontginningsprojecten. Niet altijd erg duurzaam en met goed bestuur. Daewoo Logistics. onderdeel van het gelijknamige Zuid-Koreaanse conglomeraat, pachtte in 2008 voor 99 jaar bijna de helft van het bebouwbare deel van Madagascar om er mais en palm olie te produceren. Het leidde tot een politieke crisis waarin de president het veld ruimde en het project werd geannuleerd. Er bleven cowboy projecten genoeg.

Ook de investeringsfondsen van Amerikaanse universiteiten als Harvard, Standford, Princeton en Yale begonnen wereldwijd in landbouwgrond te investeren. Harvard schroefde het later terug, niet alleen vanwege de sociale impacts maar ook omdat het rendement niet al te hoog was. in 2016 omzeilde een Chinees bedrijf, Hongyang, het Franse Safer-systeem dat grondtransacties beoordeeld, door besloten vennootschappen aan te kopen die eigenaar waren van landbouwgrond. Jr kunt je afvragen wat het probleem ervan is, want ze kunnen het lastig meenemen naar Peking. Maar invloed kunnen ze zo wel krijgen natuurlijk. Inmiddels is het gat in de wetgeving gedicht.

Er wordt volgens het artikel geschat dat in 2025 meer and 1000 beleggingsfondsen in landbouw, voedselketens en landbouwgrond investeerden.  Er zitten 700 teams achter en het gaat om 50 miljard dollar. Deels zijn er pensioenfondsen bij betrokken, die op de lange termijn letten. The Land Matrix documenteerde duizenden deals in meer dan 100 landen. 

Een specifike categorie zijn de Sovereign Wealth Fonds, Statelijke beleggingsfondsen van bijvoorbeeld olielanden. Fondsen uit het Midden-Ooosten hebben daarbij ook een voedselzekerheidsmotief. Zoals SALIC, het Saudi Agricultural and Livestock Investment Company. Ze zitten ook in grote voedselondernemingen. 

Veel investeerders in landbouwgrond zouden volgens het artikel voorkeur hebben voor grond die maar voor 1 gewas wordt gebruikt en niet voor gemengd gebruik zoals in sommige groente- en akkerbouw. Laat staan in gemengde bedrijfssystemen. Die grond zou moeilijker verhandelbaar zijn omdat de waardebepaling meer specialisme zou vragen. Vreemd.

Een tegenbeweging is er ook. In de VS hebben verschillende staten nu regels om geld van buiten de sector te weren, na klachten van boeren dat de prijzen worden opgedreven. Maar dat houdt dan ook weer duurzame investeerders buiten de duer...

VVOR en Stadsjochies

 Er blijft belangstelling voor het Rli advies Grond voor Verbetering. Gisteren was ik te gast als spreker op het lustrum van de Vereniging Voor Onteigeningsrecht, een boeiend gezelschap van advocaten, rentmeesters, taxateurs en ander volk dat dit onderwerp interesseert. Ze hadden hun derde lustrum en dat was mooi georganiseerd. Bij Stadsjochies, een kas met goed restaurant en grote eigen tuin en vertical farming aan de RIjnkade in Utrecht. Langs het wandelpad naar Amelisweerd dus. We kregen een rondleiding, er werken 65 mensen. Aanbevolen. En dinsdag a.s.  zitten we in de Tweede Kamer voor een briefing. Dan zonder diner, wel op dinertijd, maar dat doen we in Haagse kringen wat later.

monumentendag en tuindorpen

 Afgelopen zaterdag was het Open Monumentendag. Een aardige reden om een wandeling door de tuindorpen van de Boerenzijde van Rotterdam te maken, Zuid dus. EEn wandeling die je overigens ook op andere dagen kunt doen.

De tuindorpen probeerden de woningnood op te lossen die ontstond bij de grote groei van de haven na de opening van de Nieuwe Waterweg. Er moesten snel veel nieuwe wijken komen, dat speelde minstens een halve eeuw. Ook danzij de landbouwcrisis stroomden veel boeren(knechts) toe uit Zeeland en Brabant.  En zo ontstond er woningbouw op Zuid, dat werd de Boerenzijde. Het leverde wijken op met bouwen met beton die naar hun Duitse betonleverancier zijn genoemd (Kessel) maar ook een mooie buurt in de stijl van de Stijl door P.J. Oud. Met een boeiende museumwoning in de Kiefhoek. Het ziet er over het algemeen nog mooi en groen uit, hoewel soms ook dicht op elkaar en met duidelijke funderingsproblemen in diepere polders (Bloemhof)  Komende tijd wat fotootjes

25 jaar EuroChoices

In Eurochoices verscheen nog een mooi artikel als tribute voor John Davis als vertrekkende editor, met daarin enige geschiedenis van het blad.  Men vond het nodig me ook nog te noemen, maar het was John die het blad groot maakte.

Pretzels

 The Economist van 20 augustus had een informatief stukje over de typisch Amerikaanse snack de pretzel.  Gebakken brooddeeg in de vorm van een krakeling. Met drie gaten, dat schijnt terug te gaan op middeleeuwse monniken die er de heilige drie-eenheid in zagen.  Emigranten uit Zuid-Duitsland namen hem meen naar Pennsylvania, waar 80% van de Amerikaanse pretzels vandaan komen, en vooral uit familiebedrijven. 

De stichter van de staat, William Penn, stond op religieuze vrijheid en dat trok veel geloofsvluchtelingen aan. Een grote groep saat bekend als de Pennsylvania Dutch,  maar net als bij de Holstein Frisian hebben de Amerikanen de Europese regio's weer eens door elkaar gegooid. De Dutch zijn Duits.  Een van hun sectes zijn de Amish.  Ze zijn ook sterk in de chocolade industrie (oa. Hershey)

Met de OECD in Dronten

 Gisteren was ik te gast in Dronten voor een groepsgesprek met het onderzoeksteam van de OECD dat een review doet van het Nederlandse plattelandsbeleid. Het bleek dat het team uit Parijs heel graag naar Flevoland wou kijken. 

Waarmee ze zich een gecompliceerde case op de hals haalden. Temeer omdat ze gevraagd waren extra naar onrust en onbehagen te kijken.  Waar een link ligt met het Rli advies Elke Regio Telt. Maar zo leerde het gesprek: juist de Flevolandse gemeenschappen zijn tamelijk weerbaar en de onrust valt wel mee: de polders hebben geleerd om gemeenschappen te bouwen in de pioniersgeneratie, met is opgegroeid met verhalen over verandering (en inlandse migratie van de familie) en waar voorzieningen zoals ziekenhuizen en cultuur van oudsher soms ontbreken, moest men er mee leven. 

Tegelijkertijd is er nu een forse instroom en wordt er ook in dorpen gebouwd voor mensen van elders. Die vaak veel minder hebben met een rurale context, maar woonvluchteling uit de randstad zijn en soms klagen over woon-werkverkeer met de randstad. En de woningen voor Flevolanders minder betaalbaar maken. Maar heb je daarvoor plattelandsbeleid nodig? Misschien, maar dat heeft dan weinig met landbouw te maken. De provincie zet juist ook in op meer werk en andere voorzieningen: ze willen graag veel bouwen voor het land,maar dan ook een nieuw haven- en industrieterrein (is er), een volledige luchthaven (de defensiekant is rond), eeen kazerne etc. Wat dan wel tot onrust bij landbouwers leidt: worden we een soort Haarlemmermeer?

Zou meer verbinding tussen landbouw en de dorpen en steden helpen? Het leek een premisse bij de onderzoekers, die kritisch bejegend moet worden. Er werd op gewezen dat de landbouw bij uitstek high-tech en exportgericht is. Juist hier zien boeren zich als ondernemers. In de twee steden en een paar luxere grote dorpen zit wellicht wat koopkracht voor multifunctionele landbouw, en er is een problematiek van vrijkomende erven voor bedrijfjes en zorg, maar dit lijkt niet de meest voor de hand liggende streek voor een transitie naar lokaal-gebaseerde duenstenlandbouw. Dat heeft in Brabant misschien meer kans. 

Plattelandsbeleid wordt hier al snel fietspaden en groenblauwe dooradering of subsidie op de beheerder van het dorpshuis. Althans die afdronk bleef bij mij achter. Enfin, een interessante sessie met een leuk weerzien van oude bekenden.