Pretzels

 The Economist van 20 augustus had een informatief stukje over de typisch Amerikaanse sncak de pretzel.  Gebakken brooddeeg in de vorm van een krakeling. Met drie gaten, dat schijnt terug te gaan op middeleeuwse monniken die er de heilige drie-eenheid in zagen.  Emigranten uit Zuid-Duitsland namen hem meen naar Pennsylvania, waar 80% van de Amerikaanse pretzels vandaan komen, en vooral ui familiebedrijven. 

De stichter van de staat, William Penn, stond op religieuze vrijheid en dat trok veel geloofsvluchtelingen aan. Een grote groep saat bekend als de Pennsylvania Dutch,  maar net als bij de Holstein Frisian hebben de Amerikanen de Europese regio's weer eens door elkaar gegooid. De Dutch zijn Duits.  Een van hun sectes zijn de Amish.  Ze zijn ook sterk in de chocolade industrie (oa. Hershey)

Met de OECD in Dronten

 Gisteren was ik te gast in Dronten voor een groepsgesprek met het onderzoeksteam van de OECD dat een review doet van het Nederlandse plattelandsbeleid. Het bleek dat het team uit Parijs heel graag naar Flevoland wou kijken. 

Waarmee ze zich een gecompliceerde case op de hals haalden. Temeer omdat ze gevraagd waren extra naar onrust en onbehagen te kijken.  Waar een link ligt met het Rli advies Elke Regio Telt. Maar zo leerde het gesprek: juist de Flevolandse gemeenschappen zijn tamelijk weerbaar en de onrust valt wel mee: de polders hebben geleerd om gemeenschappen te bouwen in de pioniersgeneratie, met is opgegroeid met verhalen over verandering (en inlandse migratie van de familie) en waar voorzieningen zoals ziekenhuizen en cultuur van oudsher soms ontbreken, moest men er mee leven. 

Tegelijkertijd is er nu een forse instroom en wordt er ook in dorpen gebouwd voor mensen van elders. Die vaak veel minder hebben met een rurale context, maar woonvluchteling uit de randstad zijn en soms klagen over woon-werkverkeer met de randstad. En de woningen voor Flevolanders minder betaalbaar maken. Maar heb je daarvoor plattelandsbeleid nodig? Misschien, maar dat heeft dan weinig met landbouw te maken. De provincie zet juist ook in op meer werk en andere voorzieningen: ze willen graag veel bouwen voor het land,maar dan ook een nieuw haven- en industrieterrein (is er), een volledige luchthaven (de defensiekant is rond), eeen kazerne etc. Wat dan wel tot onrust bij landbouwers leidt: worden we een soort Haarlemmermeer?

Zou meer verbinding tussen landbouw en de dorpen en steden helpen? Het leek een premisse bij de onderzoekers, die kritisch bejegend moet worden. Er werd op gewezen dat de landbouw bij uitstek high-tech en exportgericht is. Juist hier zien boeren zich als ondernemers. In de twee steden en een paar luxere grote dorpen zit wellicht wat koopkracht voor multifunctionele landbouw, en er is een problematiek van vrijkomende erven voor bedrijfjes en zorg, maar dit lijkt niet de meest voor de hand liggende streek voor een transitie naar lokaal-gebaseerde duenstenlandbouw. Dat heeft in Brabant misschien meer kans. 

Plattelandsbeleid wordt hier al snel fietspaden en groenblauwe dooradering of subsidie op de beheerder van het dorpshuis. Althans die afdronk bleef bij mij achter. Enfin, een interessante sessie met een leuk weerzien van oude bekenden.

Een blog voor ESB

 Jaren geleden schreven Roel Jongeneel en ik een paper voor ESB over het nut van emissierechten in het landbouwmilieubeleid. Vanuit die optiek keken we naar het voorstel van het kabinet, die van het fosfaatrecht een 3-in-1 recht maakt door er ook ammoniak en broeikasgassen aan te koppelen. Een goed idee om zo de rechten uit te delen. Maar daarna zou je ze apart moeten kunnen verhandelen. Dat helpt boeren te investeren en maakt de reductie macro-economisch goedkoper, zo stellen we.

De noodzaak van zo'n flexibiliteit wordt duidelijk wanneer naar de mogelijke maatregelen wordt gekeken. Een bedrijf kan met relatief eenvoudige managementmaatregelen, zoals meer weidegang, eiwitarmer voer of minder jongvee, een deel van de emissiereductie realiseren. Voor veel bedrijven zal dat echter onvoldoende zijn om de norm te halen. Aanvullende investeringen in bijvoorbeeld emissiearme vloeren, mestopslag of technieken als een koe-toilet kunnen nodig zijn. Zulke investeringen zijn veel goedkoper op een bedrijf dat toch aan vervanging van zijn oude stal toe was, of uitbreidingsplannen heeft, dan een relatief nieuw bedrijf dat dergelijke plannen niet had. Bovendien gaan de investeringen vaak in ondeelbare eenheden. De installatie van de  Lely Sphere technologie (die75% emissiereductie realiseert) geldt voor de hele stal, niet voor de beleidsopgave van 40%. De omvang van de reductie die zo'n investering oplevert, sluit dus niet noodzakelijk precies aan bij de resterende opgave van het investerende bedrijf. Het ene bedrijf reduceert daardoor mogelijk minder dan nodig is, terwijl een ander bedrijf door zijn gekozen techniek juist meer reduceert dan vereist. Onder een zelfstandig systeem van verhandelbare ammoniakrechten is dat geen probleem. Het eerste bedrijf kan rechten kopen; het tweede kan de overtollige emissieruimte verkopen).

Ons advies is dus om de rechten voor ammoniak en broeikasgassen na de uitdeling via de koppeling met fosfaat- en dierrechten, af te splitsen en apart verhandelbaar te maken.  Overigens ook omdat de rechten van de stoppers op een of andere manier bij de blijvers trecht komen. Want anders moet je de coëfficiënten voor ammoniak en broeikasgassen per fosfaatrecht aanpassen aan de hand van de hoeveelheid stoppers, of je verkleint de milieugebruiksruimte.  Alle reden dus voor de landbouworganisaties om even kritisch mee te denken met het kabinet.

Zie hier de blog.

Markerwadden

 Soms moet je geluk hebben, zoals gisteren met het weer. We hadden de datum geprikt voor een bezoek aan de Markerwadden. Een echte aanrader voor een excursie naar een on-Nederlands en toch ook weer erg Nederlands Nationaal Park. Van harte aanbevolen. 

In Middelburg

 De provincie Zeeland organiseerde gisteren een boeiende middag in hun filmzaal over Grondbeleid, met sprekers van PBL (over gestapeld beleid in woningbouwprojecten), Kadaster (Van wie is Zeeland eigenlijk?) en ik mocht het Rli advies Grond voor Verbetering toelichten. Geanimeerde discussie en interessante mensen in de zaal. Het adveis staat op de site van de Rli.

Groeten uit Eindhoven

Eind vorige week startten we het werkseizoen weer op met een werkbezoek aan Eindhoven. Een groeistad, zoveel is duidelijk. Dat betekent een beetje een bouwput in het centrum en nog altijd bij Strijp-S en een sociale problematiek in de oudere ruim-aangelegde Philipswijken met hogere huizenprijzen, nieuwkomers en oude gemeenschappen. 

Droge hei

 De hei is een tikje verdroogd, zo consateerden we eerder deze week op de Bussumer Hei.  Geen paarse zee dit jaar. Ben benieuwd hoe snel dat komende jaren terugkomt....

De psyche van het platteland

 Langzaam nemen we afscheid van de zomer, weer tijd voor enig werk. Hier is het nog even rustig maar ik liet me verleiden tot een bijdrage op Foodlog. Zie alhier.

lijstje: postzegels

Spaart er nog iemand postzegels?  Dat waren die kleine velletjes die plakten als je eraan likte en dan kon je ze op een envelop of kaart doen en die in een rode bus van de PTT gooien, die de brief of kaart dan ging bezorgen omdat je via zo'n postzegel de brief of kaart had gefrankeerd en daarmee betaald voor de dienstverlening. Dit voor de jonge lezers die deze post ooit nog eens aantreffen op het internet. Het was dus een voorloper van e-mail en chats.

Enfin ik kwam dus een postzegelcatalogus van de NVHP tegen en bladerde er nostalgisch doorheen. Veel zegels met het staatshoofd of een gestileerd cijfer voor de waarde. Ook bruggen en waterstaat zijn populair en ook aan bloemen (waaronder de tulp) geen gebrek. Ik besloot een lijstje te maken van zegels over de landbouw:

• 1932: een tulpenveld
• 1949 een meisje bij de oogst
• 1950 een moderne oogstmachine (het gaat om een rupstrekker met een graanmaaier)
• 1963 een anti-honger zegel  Een twijfelgeval, het gaat om 3 gestileerde korenaren)
• 1965 een kindertekening van een tractor (zie afbeelding, het is grappig dat in kinderzegels van de jaren 50 en 60 nog agrarische activiteiten voorkomen. Zo is er een serie kinderactiviteiten waar naast fietsen en musiceren ook bloemen begieten en kippen voeren worden afgebeeld. De meeste kinderen hadden nog wat met het platteland)
• 1974 de beroemde NRS zegel met de FH, MRIJ en Blaarkop koe in volgorde van belangrijkheid waarbij de achterhand links en het voorste deel rechts wordt getoond. Bij een velletje zegels zie je hele koeien, bij he afscheuren gaan ze doormidden en blijft tot een aardige zegel over.
• 1981 een serie over export, waarbij veel agrarische producten worden getoond.
• 1991 3 zomerzegels met boerderij-typen
• 1995 Tien voor Europa, een herhaling van het thema uit 1981: een vliegende koe met 10 belangrijkste exportproducten.

Grappig hoe je de maatschappelijke trends terugziet. De eerste reeks natuur en milieuzegels lijkt me uit 1974.

Rivierkreeftjes

De Amerikaanse rivierkreeften zijn een plaag in onze wateren. De excursie van deze week dook in dat onderwerp en bezocht de Crawfish Farm Holland, hier in Nieuwerkerk. Een start-up van een IT ondernemer, Ze kopen de kreeftjes op van palingvissers (en zijn nog zo'n 25 beroepsvissers in het Groene Hart, begreep ik) en andere vissers met een vergunning - veelal aannemers, hoveniers, zzp-ers die het leuk vinden een dagje in de week op het water bij te klussen. Na sorteren en schonen (net als oesters een paar dagen uitwateren zonder voer) worden ze vers geleverd aan de horeca(groothandel). Alternatief is gekookt (dan kun je ze stapelen), in het slappe vangstseizoen uit de vriezer.  De enige manier van doden is kokend water na ze in een koude shock verdoofd zijn. Het dikke pantser maakt dat elektriciteit niet werkt, dat is marteling. Wie niet zelf in het restaurant zich beperkt tot een soep of zelf pellen is aangewezen op Marokko waar ze net als garnalen worden gepeld. En er is nog een tweede business model: waterschappen die vissers per uur betalen om de schadelijke dieren weg te vangen, waarna deze verwerker ze gratis krijgt aangeleverd. In centraal en oost Europa is men dol op verse, levende rivierkreeft. Levende export is overigens verboden, men zit daar niet op een invasieve soort te wachten. En veruit de meeste rivierkreeft die u eet komt uit China. Daar worden ze in rijstvelden geteeld en daar kunnen we zelfs met gratis aanvoer uit de waterschappen niet tegenop. Dat is jammer want met 600 eitjes per kreeft per halfjaar gaat de verspreiding best snel. 

Een kas op de Mookerhei

 Deze week was de brug over het spoor tussen Molenbeek en Groesbeek in het nieuws. Op verzoek van de bevolking, die vrachtauto's wil weren, heeft Prorail de brug lekker smal gemaakt, en nu zijn er al 10 auto's met caravan of kampeerauto's die zich klem hebben gereden. Misschien niet handig voor een streek die het van toerisme moet hebben.

Maar gebruik vooral de brug eens. Aan de andere kant ligt namelijk het jachtslot St. Hubertus op de Mookerhei. Wij waren er dit weekend (en passeerden de brug). Het gebouw dateert uit ca. 1900 en is in fraai jugendstil met elementen van de vrijmetselarij. Mooi gerestaureerd nu de nonnen zijn vertrokken en in bezit van Natuurmonumenten. Een excursie in het gebouw is zeer de moeite waard. 

Lezers van deze blog zijn meer van het agrarische en voor hen is er een fraaie Engelse tuin met een monumentale oude kas. Zie foto. Gaat dat zien (en laat de caravan thuis)

oude trekkers

 Het blad De Boerderij had vorige week een leuk artikel over de oldtimers onder de trekkers. Vroeger ook wel tractoren genoemd. Het blijkt dat de eerste te zien was op een internationale landbouwtentoonstelling in Den Haag, in 1918. Het was een Deutsch International Harvester. Een 45 pk petroleumtactor.  Hij moest 4.000 gulden kosten, een heel bedrag voor die tijd, dan kon je ook 6 of 7 werkpaarden kopen. 

Dit type apparaat werd nog verbeterd. Er kwamen luchtbanden zodat verplaatsing makkelijker was. En er kwam een doordraaiende aftakas (veel mensen zeggen afta-kas, het woord komt van aftak-as). Daardoor kon ook een stilstaande machine zoals een stropers die nog niet leeggedraaid was, worden aangedreven en kwam het aandrijven niet van de wielen van het getrokken werktuig.  En Harry Ferguson ontwikkelde de driepuntshefinirchting (in 1926) die bestaat uit twee zijstangen en een topstang waardoor bv. ploeg of aardappelpootmachines niet alleen op te lichten zijn op een kopakker maar die er vooral voor zorgen dat de forse krachten die soms op het getrokken werktuig worden uitgeoefend naar de trekker worden geleid. Machines slipten daardoor minder snel en tractoren sloegen minder snel achterover. Trekkers konden daarmee ook minder zwaar worden. 

En dan was er nog de autotrekker. Er hebben 1300 van die omgebouwde auto's (o.a. VW kevers) in Nederland rondgereden. Ontwikkeld door de directeur van het Instituut voor Landbouwwerktuigen en gebouwen door de benzinemotor geschikt te maken voor het goedkopere petroleum en het frame wat aan te passen. Het was een goedkoop alternatief voor de echte tractor.

De echte doorbraak kwam in Nederland pas na de tweede wereldoorlog. In 1939 reden er nog geen 3200, in 1950 al 18.000 en in 1960 135.000 stuks. Daarin speelde het Amerikaanse European Recovery Program, better bekend als de Marshall hulp, een grote rol. Een fonds van 12.4 miljard dollar, waarvan 1 miljard naar Nederland ging. McCormick, Ford en John Deere waren er goed mee. Boerderij maakte nog een mooie plaat van die oude beestjes.

bron: Margreet Wellink: Oldtimer van nu luidde nieuwe tijd in. In: Boerderij, 22 juli 2026

Restanten uit de Middeleeuwen

Soms werkt de geschiedenis lang door. Afgelopen jaren dook ik in ontwikkeling van het voedselsysteem in de Middeleeuwen. En leerde dat veel gronden in Zeeland zijn ingepolderd door de kloosters uit Brugge en Gent, zoals het St. Baafs en St Pieter. En nu krijg ik een paar artikelen van een rentmeester onder ogen waaruit blijkt dat ze nog boven de markt hangen in Zeeuws=Vlaanderen. Althans 450 ha in 79 percelen. Wat wil het verhaal?  Welnu deze gronden zijn in de Franse tijd van de kerk onteigend en overgedragen aan de overheid die voortaan verantwoordelijk was voor de armenzorg. In dit geval gingen de kerkgronden naar de gemeente Gent. In de loop der tijd had die verschillende burelen en diensten, recentelijk het Openbaar Centrum voor Maatschappelijk Welzijn (OCMW). Eerder dit decennium besloot de raad van de stad Gent dat de gronden konden worden verkocht als zijnde niet relevant voor de doelstelling van OCMW en dat de opbrengst nodig was voor de bouw van enkele verzorgingshuizen. En dus kwam er een openbare inschrijving met een overdracht onder Nederlands recht. Koper was Bijloke B.V., een Nederlands bedrijf in handen van Katoen Natie, een bedrijf gevestigd in Luxemburg maar met diverse vestigingen in Antwerpen. Dat Natie is overigens ook een mooie term uit de Middeleeuwen voor een groep handelaren uit een bepaald land (natie) die zich elders als handelspost vestigden voor handel met het thuisland.  Blijkbaar wilde het bedrijf zijn geld nu in grond beleggen. Tot zover lijkt er niets aan de hand, Bijlokere lijkt de gelukkige derde eigenaar in 1.000 jaar en heeft sindsdien op papier een mooi beleggingsresultaat. Ware het niet dat de grond is verpacht en een van de pachters ook wel had willen kopen. Die verwijt de stad Gent nu staatssteun omdat men alle grond in 1 blok heeft verkocht, en het meer op had kunnen brengen als men het in kleinere kavels had geveild. De procedure, in het Belgische rechtssysteem (want een Belgische beslissing wordt aangevochten, niet de inhoud van het Nederlandse contract) loopt nog, zo begrijp ik. 

bron: J Spijkerboer: Een bijzondere transactie nietig verklaard in: LTB 2024/3 en 2025/44

De veebezetting in 1811

 Er is veel discussie over het instellen van een maximale veebezetting. Zoals je in het kader van het stikstofprobleem niet harder mag rijden dan 100 km/uur, zo zou je niet meer dan 2,6 gve/ha mogen houden, ofwel 260 koeien per 100 ha. 

Ik las dit weekend een boek uit de jaren 90 rond de historie van onze veerassen. Een land vol vee heet het. Mooie tekeningen. En daarin dit kaartje met data uit begin 19e eeuw, toen de dienst nog werd uitgemaakt door de kustprovincies en de landprovincies veel woeste gronden hebben. Cijfers zijn natuurlijk niet goed vergelijkbaar, het gaat om runderen (niet omgerekend naar grootvee-eenheden. En het gaat alle grond in de regio, inclusief akkerbouw, en niet over de grond die een melkveehouder heeft. En misschien zelfs wel om de oppervlakte, inclusief de woeste grond (die via plaggen en schapenhouderij ook in landbouwkundig gebruik was, de term Woeste grond is van na de tijd van deze cijfers). 

En toch is het een kaartje om over na te denken. Wat toen wit was met een zeer lage veebezetting, zijn nu de zandgronden met de meeste problemen met het overheidsvoorstel.  Het kan verkeren, zei de auteur van de Klucht van de Koe. 

Bleekneusjes

Een poster voor de vakantietijd. Ik kwam hem tegen in het boek "58 milloen Nederlanders" . Dat was een TV serie van de NOS in 1977, het aantal sloeg op het aantal mensen dat ooit op ons grondgebied heeft geleefd. Van elke aflevering, die over een thema ging, werd ook een loxe blad gepubliceerd ide je kon bundelen tot een boek. De aflevering over 'mooie natuur' is een fraai tijdsbeeld: het woord biodiversiteit kwam ik niet tegen, en recreatie is naast natuurbescherming een belangrijke invalshoek. Vandaar deze poster.  Van een Veluws boerderijtje en wat stadse bleekneusjes.