Je ziet ze zelden meer, deze ouder ANWB wegwijzers. Een jaar of 15 geleden zag ik mijn laatste, in Paramaribo. Maar deze week was ik in Kloetinge, mooi dorpje bij Goes. Ga er vooral eens kijken, de open dagen voor Zeeuwse tuinen of monumentendag is een mooie aanleiding. Wij kregen een persoonlijke preview.
Een boek dat net als het vorige over Zeeuwse vrouwen een mooie bijdrage aan de oral historie is, is een boek met zeer uitgebreide interviews met bewoners van Walcheren uit de vorige eeuw. In dit geval weinig oorlog, want de interviews met mensen die in het begin van de eeuw geboren zijn stoppen bij de Tweede Wereldoorlog. Het was de bedoeling van de auteus om juist die periode tot 1940 voor het voetlicht te brengen.
Ook hier het verhaal dat boeren 3 gulden op het loon inhielden als een arbeider pensioengerechtigd werd en en de uitkering kreeg waarvoor de werkgever elke maand 60 cent had betaald. Di keer uit de mond van Bram Cevaal, die landarbeider op Ter Linde was. Dat was eigendom van een "heel rijke" mevrouw, mevrouw Tak van Poortvliet. Ze kwam soms met haar vriendin van Domburg lopen en moest dan door de boer na een kopje thee met de verenwagen worden teruggebracht. Er was ook altijd een kamer voor haar beschikbaar op de herenboerderij.
Auteurs zijn Peter Louwerse en Anton Sinke (uitgaveDe Koperen Tuin, Goes, 2000). Gek genoeg ontmoette ik die laatste twee weken geleden op mijn Probus club nadat ik de avond ervoor het boek ter hand had genomen. Hij woont in Nieuwerkerk aan den IJssel en sprak over andere werk van hem, boeken over heiligen.. Kleine wereld.
En de titel: die verwijst naar een oude gewoonte. Soms kregen kinderen een cent als een zakegeld. Daarmee konden ze naar de winkelier die snoep verkocht en een snoepje van een cent of een halve cent van een presenteerblad uitzoeken.
De oorlog is ook nooit ver weg in ee boekje van Kees Slager dat de levensverhalen opschrijft van zeven doodgewone vrouwen uit het Zeeuwse. Verhalen over hoe hun leven voor tijdens en na de oorlog er uitzag. Oral history dus over zaken waar je in de geschiedenisboeken weinig over leest. Het boekje werd in 1995 uitgegeven bij de Koperen Tuin in Goes. Mijn exemplaar valt van ellende uit elkaar, niet omdat het stukgelezen is, maar blijkbaar is het een slecht gelijmde pocket.
Ook de verhouding tussen landarbeider en boeren was vaak problematisch. Soms woonden ze in een huisje dat een boer voor de knecht had, maar ook dat kon problemen geven. Zo kreeg vader ontslag omdat zijn vrouw (haar moeder) niet aan de eis van de baas voldeet dat de buurvrouw (wier man zijn werk niet goed had gedaan) niet meer van het gemeenschappelijke keukentje gebruik mocht maken, en moeder dat weigerde uit te voeren. Ook de pensioenregeling waarvoor de arbeiders elke week een zegel van 60 cent hadden geplakt, had in het begin weinig effect. Als knechten bij de pensioengerechtigde leeftijd toch doorwerkten (omdat het pensoen te laag was) verlaagde de baas het loon me de 3 gulden pensioen (p.21).
De geportretteerde was ook zelf landarbeidster op Noord-Beveland, tot dat op haar 45ste van de dokter niet meer mocht. Blijkbaar geen ongebruikelijke baan voor vrouwen op zo''n eiland.
Ruim tachtig jaar later hebben de wegen weer hun karakteristieke beplanting, zo bleek me gisteren.
De belastingdienst verandert van bank, ze gaan van ING naar Rabo. Dat levert een hoop gedoe op want ze kunnen hun rekeningnummers niet meenemen. En dus worden de media ingeschakeld om 18 miljoen mensen op de hoogte te brengen. En waar nodig hun betaalsoftware aan te laten passen.
Tja, de banken hebben ooit de nummerportabiliteit tegengehouden. In 2013 schreef ik er hier al een stukje over. Dit had slimmer gekund.
Natuurlijk ken ik het verhaal van de Slag om de Schelde en de inundatie van Walcheren, maar van de bevrijding van deze dorpen was me nooit veel verteld. Hoewel mijn familie er midden inzat en zich bij kasteel Westhove ophield. Gevlucht voor het water.
Naar ik nu lees ging het er heftig aan toe. De duinrand, onderdeel van de Atlantikwal, moest onder dekking van 1 tank zo ongeveer meter voor meter worden veroverd. Van Domburg ging 25% tegen de vlakte. Natuurlijk veel slachtoffers. Oostkapelle kwam er wat beter maar ook niet zonder kleerscheuren vanaf. Iets om dezer dagen weer bij stil te staan.
Onlangs grapte een beleggingsadviseur dat hij wel terug wil naar een wereld die gekarakteriseerd wordt door een ander EBITDA begrip: Earnings Before Iran, Tariffs and Donald's Announcements.
In zijn inleidend hoofdstuk legt de auteur uit dat de oorsprong van de dracht ligt in de burgerkleding van de 17e en 18e eeuw. Die werd overgenomen door de boeren. Dat Albrecht Durer in1521 een meisje in Goes teken 'in Ihrer Tracht', dan is dat geen bewijz voor een lokale klederdracht. in de 18e eeuw duiken inboedelinvetarissen op met de ons bekende namen voor sieraden en kledingstukken in zowel de burger- als boereninventarissen, termen die we nu met d e klederdracht asssocieren.
Inmiddels is waar geworden wat in 1967 al werd voorspeld: de dagen zijn geteld. Het is folklore. De modernisering in de jaren vijftig betekende dat mensen (mannen eerder dan vrouwen) weer op zijn burgers gingen en het boerengoed opborgen.
Dat lijkt me een onzinnig argument, de schijf van 5 was al betuttelend. Namelijk daar waar het gaat over je eigen gezondheid (en die van je gezin als je daar verantwoordelijk voor bent als maaltijdbereider). Het voedingscentrum verandert nu in feite de sope van het instrument: die gaat niet alleen meer over je eigen fysieke (en mentale?) gezondheid, maar ook over de publieke gezondheid (klimaatverandering gaat gepaard met hittestress, malaria etc) en de gezondheid van de planeet. Je kunt vinden dat je daar als burger geen rekening mee hoeft te houden. Of dat de overheid daar geen geld aan moet besteden. En je kunt vinden dat je recht hebt van de overheid op een advies over eten en puur fysieke gezondheid. Maar betuttelend lijkt me geen argument.
Uit een boedel kreeg ik een kookboek uit 1947 in handen: Kook- en Huishoudboek voor het Platteland van Wilma Munch. Of eigenlijk uit 1931, want mijn exemplaar is een 5e druk van net na de oorlog. Leerzaam boek van bijna 500 pagina's. De auteur was een huishoudlerares die getuige het voorwoord voor de A.B.T.B. (een voorloper uit de katholieke bloedgroep van LTO) in de Achterhoek werkte. Ze beklaagt zich over de vaak slechte kwaliteit van de zaaltjes waarin ze de plattelandsvrouwen haar kennis moest bijbrengen. maar dat terzijde. Ze verklaart de opzet "voor het platteland" (dat overigens niet op de kaft staat) uit het feit dat ze voor haar doelgroep extra aandacht heeft besteed aan het verwerken van de huisslacht en het inmaken van groenten. Ze besteedt ook aandacht de moderne woningbouw, ook een traditioneel onderwerp in het landbouwhuishoudonderwijs.
We weten uit o.a. het proefschrift van Jobse-Van Putten dat het menu op de zandgronden tot na de oorlog nog behoorlijk traditioneel was. De zelfvoorziening op de zandgronden stond het burgerlijke AGVtje (aardappelen, groente en vlees) in de weg. In 1960 werd er op het Brabantse platteland nog vaak, 4 a 5 keer per week ‘stamp’ of ‘potasie / petasie’ gegeten. Het was de logische opvolger van de potspijs, het eeuwenoude 1 pansgerecht. En ja hoor, Wilma Munch haar kookboek heeft zo'n ouderwetse kookpot o p de kaft.
Door de best geconserveerde producten uit de huisslacht en inmaak (ham, stoofperen, gedroogde appeltjes) voor de zondag te reserveren lukt het AGVtje wel op die dagen. En wat vaker ook in de zomer met verse groenten. Maar door de week was het culturele ideaal niet haalbaar en bleef het bij de stamppot. Die had als voordeel dat je bij schaarste of gedaalde smaakkwaliteit door het inmaken je dat met de stamppot kon maskeren. En zo duurde het tot ver in de 20ste eeuw voor de AGV hoofdgang ook de lagere klassen in Oost Nederland bereikte.
Nog twee opvallende zaken uit de 5e editie die de auteur met trots meldt als belangrijke vernieuwingen: walvisvlees en sojabonen. Het eerste wordt gepresenteerd als een welkome aanvulling op het menu na de 'vleesarmen tijd van de oorlog De sojaboon ziet ze als een welkome aanvulling waarin Amerika ons is voorgegaan, en ze dankt Cornell Universiy in Ithaca voor de gegevens.
Nooit geweten trouwens dat het teken voor (t)huis (home) in het chinees een karakter is dat een varken onder een afdak voorstelt. Het goede leven stond gelijk aan varkensvlees op tafel.
Nog een laatste berichtje naar aanleiding van de AES conferentie in Oxford. De laatste plenaire presentatie was van prof. Thomas Hertel (Purdue), die zijn sporen heeft verdiend met internationale handelsmotellen (GTAP). Hij berichtte nu over zijn ervaringen met het koppelen ervan aan bio-fysische modellen. Hij vond dat economen die projecten vaker moeten leiden, omdat bio-fysici het gedrag van producenten en actoren sterk onderschatten.
De basis voor veel modellen rond landbouwproductie is een curve die aangeeft dat de eerste kilo's kunstmest (of een andere input) wonderen doen, het effect is groot. Dat geldt niet voor de laatste (marginale) kilo die wordt gestrooid. Maar dat betekent dus ook dat als je in een bedrijf / gebied / ;and met een hoog gebruik een paar kilo weghaalt (bv. vanwege milieuvervuiling) en dat in een ander gebied gebruikt waar weinig werd gebruikt, het effect eerder productie-verhogend dan productie-verlagend is. Vaak kijken mensen teveel naar gemiddeldes: als de productie per kilo / hectare in een land hoog is en elders laag, dan concluderen ze dat verschuiving slecht uitpakt omdat je de meest efficiente producent aanpakt. Dat leidt tot zware overschatting, zo liet de spreker zien, van arealen woeste grond die ontgonnen moeten worden als je in andere regio;s productie verminderd (voor woningbouw of bos of biologische productie).
In werkelijkheid zal door een vermindering van productie op een groot areaal intensief gebruikte grond leiden tot een prijsstijging die heel veel anderen aanzet tot net wat meer produceren (omdat meer inputs nu rendabel zijn) en zullen sommige consumenten switchen. Spreker was voornemens nu ook nog te gaan koppelen met individuele bedrijfsgegevens, omdat er binnen landen een enorme spreiding in efficiency en resultaten is. De slechtste producent in regio A is niet beter dan de beste in regio B, zo gezegd.
Boeiend betoog, Amerikaans goed gepresenteerd.
