burgerparticipatie

De kiezer lijkt het wel een beetje gehad te hebben met de politiek, maar gelukkig zijn er nog tal van andere vormen van burgerparticipatie. Voor wie op zoek is naar trends en theorieen over betrokkenheid van burgers, een leestip over een alleraardigst boekje (of eigenlijk 2: deel I en II) van mij collega's van Alterra dat recente ontwikkelingen op een rij zet:

Rosalie van Dam, Roel During en Irini Salverda: Burgers en Landschap
Alterra Wageningen UR. ISBN 978-90-327-0367-7

Rondje over de Delta

Ter inspiratie van een essay over de Zuidwestelijke delta mocht ik van Rijkswaterstaat gistermiddag een rondje boven Zuidwest Nederland vliegen. Een onvergetelijke ervaring, dus als je ooit de kans krijgt of wat geld over wilt hebben voor een leuke middag (de mevrouw die voor ons vloog was in de lucht met ringen en champagne ten huwelijk gevraagd): doen.

Een paar indrukken: er is heel veel water en er zijn mooie zandplaten in de voordelta en de Scheldes, met zeehonden en al. Meer water dan je met de auto realiseert, want met een vliegtuigje ben je zo over de koppen van de eilanden (waar de wegen vaak slingeren of er wat schuin over heen gaan) en je ziet altijd de volgende zeearm(en).

Ook mooi: het gebied net ten noorden van Zestienhoven en Midden Delfland en het industriele Westland met mooie grote kassen van boven af. Lelijk daarentegen, meer nog vanuit de lucht dan op het land, is dat verspreide glas op de eilanden of in West-Brabant.
Verder heel veel recreatieparken en sommige daarvan maken een laagwaardige indruk. Hier en daar zijn ook hele boerderijen verbouwd in weinig smaakvolle buitenplaatsen, terwijl er ook schitterende verbouwde boerderijen met soms wat eigen natuur liggen. En dan natuurlijk al die monumentale stadjes, de kerkringen, de kastelen en vestingwerken. Daar horen we te weinig over, die gaan schuil achter de ramp, het water (voor de kenners van Walcheren zijn dat twee verschillende zaken) en de deltawerken.

Verder een enorme scheepvaartroute met grote sluizen in de Volkerak. Tiengemeten is volledig veranderd, met het winterpeil is het er nu behoorlijk nat en er is al veel verruigd. Boeren doen er misschien goed aan een andere vliegroute te nemen. En tot slot een imposante binnenstad van Rotterdam (er zou weinig karakter in het stedebouwkundig ontwerp zitten, maar uit de lucht viel dat wel mee) en toen was ik ook weer blij aan de grond te staan.

Geinspireerd zetten we ons vandaag dus maar aan het essay.

economen en vuilnis

Vorige week verwees ik naar de blog Freakonomics voor de vraag 'wat hebben economen en vuilnis met elkaar gemeen'.

Steven D Levitt heeft het antwoord gevonden: in beide gevallen wordt het een rotzooitje als je ze verwaarloost.

Groeten van de Neeltje Jans

De Neeltje Jans lag er gisteren prachtig bij in het winterzonnetje. We vergaderden er met de ReflectieCommissie Zuidwestelijke Delta en er kwam weer veel aan de orde. Dat ga ik hier niet allemaal melden, maar misschien is het wel aardig om even bij onze energievoorziening stil te staan (nu kernenergie weer ter sprake komt zoals in een serie artikelen in de NRC) en het nut van kosten/baten analyses.
We kregen een mooie presentatie over hoe de Brouwersdam die de Grevelingen aan de zeekant afsluit, weer deels open zou kunnen worden (zonder de veiligheid aan te tasten): is goed voor het zoutwatermeer de Grevelingen (het grootste van Europa in zijn soort) omdat het getij enigszins wordt hersteld en het water kan doorspoelen.
Er is ook bedacht dat je dan energie kunt winnen door het verschil tussen hoog en laag water te gebruiken, een zogenaamde getijde-centrale. Dat principe is al eeuwen oud: Goes, Bergen op Zoom en Middelburg hadden vroeger van die getijdemolens en in Bretagne staat (bij een tijverschil van meer dan 5 meter tegen 3,7 bij de Grevelingen) een indrukwekkende bij St Malo. Veel mensen die daar op vakantie zijn of naar St Michelle rijden, stoppen er even. Ik deed het vorig jaar ook en het is een interessant gezicht. Of je er voor naar de Grevelingen rijdt (duurzaam toerisme?) of dan daar stopt en niet meer op de Neeltje Jans (substitutie) is een vraag voor nader onderzoek.
Leuk idee, maar Nutsbedrijf Delta heeft het even nagerekend en energie uit zo'n centrale is 2,5 keer zo duur als de huidige energie uit gas en kolen, en ook veel duurder dan windenergie van zee of kernenergie. Er moet dus erg veel subsidie bij. We zouden ook eerst de kolen op kunnen maken.
En dus zijn de reacties voorspelbaar: economen en ondernemers die met kosten-baten analyses in de hand roepen dat dit weggegooid geld is en zo de wereld nooit duurzaam wordt en anderen die vinden dat je visie een kans moet geven, en allerlei bijkomende voordelen zien van toerisme tot innovatie en reputatie. En dan zijn er nog wetenschappers die met elkaar bedenken dat we dus nodig deze afwegingsmechanismes in de MKBA eens aan een kritische blik moeten onderwerpen. Is ook wat voor te zeggen want een aantal zaken blijven buiten beeld.
In het Deltaplan van de Commissie Veerman liep men ook al aan tegen discussies over visie en kosten/baten, want die hebben er ook een hele pagina aangewijd, met als conclusie dat beiden een rol moeten spelen. Dan weet je tenminste wat je visie kost.

Op de foto niet de NJ maar Florida

Stad zoekt boer

Er zijn veel pogingen om platteland en stad sterker aan elkaar te verbinden. Bijna al die initiatieven komen vanuit het platteland, zo stelt John Huige in zijn bundel “Stad zoekt boer”. Ik had het boekje gemist, maar kreeg het nu van de auteur. Het verscheen in 2006 en misschien heeft die bundel er aan bijgedragen dat er langzaam verbetering komt in die situatie. Steden als Rotterdam en Amsterdam zijn nu actief op dit vlak, hoewel het zich –zoals uit de bundel blijkt- vaak beperkt tot een straal van pakweg 10 kilometer: niet veel meer dan de voortuin of het potentiele uitbreidingsgebied.
Overigens is er wel een verklaring waarom de aanbieders actiever zijn dan de steden: zij hebben het meest te winnen bij draagvlak voor het platteland en een grotere geldstroom vanuit de stad. Daarom was er in het verleden de Stichting Public Relations Land- en Tuinbouw en recenter de Vrienden van het Platteland – aan de laatste wijdt het boek ook een hoofdstuk.
Het boek geeft opvallend veel aandacht aan interactiviteit als innovatiebron en dat lijkt me terecht. Er is ook veel aandacht voor cultuur. Kunst is altijd een vernieuwer geweest als vorm om dilemma’s onder de aandacht te brengen. Dat daarnaast kunst ook uitwijkt naar het platteland heeft volgens mij vooral te maken met de behoefte aan goedkope en gemakkelijk te veranderen ruimte (voor festivals, beeldentuinen) of de inspiratie van de omgeving (Oerol e.d.). En verder stellen kunstenaars graag dilemma's aan de orde, en de verhouding stad-platteland tegen een achtergrond van minder boeren en een industrielere landbouw is er ook een.

Tjirk van der Ziel geeft in zijn bijdrage aan het boek overigens een mooi overzicht vanuit de kunst (m.n. literatuur en schilderkunst) over de opvattingen uit de stad over het platteland. Van boer als harde werker in de Middeleeuwse getijdenboeken via de volkse kant van Breugel en Bredero’s Klucht van de Koe waarin het platteland het decor van onzedelijkheid en zuipen wordt (met een directe lijn naar Normaal?). In de 17e eeuw komt ook de idylle van Arcadie weer op: het platteland als plek van burgerlijke idealen (doorlopend naar de Ballade van den Boer met “Maar de boer, hij ploegde voort” van J.W.F. Werumeus Buning uit 1935) en als plek van zuiverheid ten opzichte van de vervuilde steden. Een opvatting die in de 17e en 18e eeuw ook bijdraagt als vindplaats van cultuur in de natievorming in Europa. Wat ook tot de openluchtmusea aan het eind van de 19e eeuw leidde.
Nu is er weer veel aandacht voor het ‘oude landleven’ en de nieuwe maakbare natuur – het pastorale en het primitieve. Onduidelijk in de bundel blijft waarom. Is het de welvaart van de jaren 90 die het mogelijk maakte naar buiten te trekken, naar het eigen landgoed? Is het een revival van de sixties (waar de auteur overigens geen melding van maakt)? Of ontvlucht men weer stadsproblemen zoals drukte, Vogelaarwijken etc.? Is het goedkoop aanbod van lege woninkjes op het leeglopende platteland? Maken internet en goedkoop transport kolonisatie van het landschap aantrekkelijk? Is centraal wonen in de VINEXwijk langs de snelweg zo aantrekkelijk omdat het dure verhuizingen voorkomt? Veel van die ontwikkelingen hebben weinig met landbouw te maken overigens. Het zou interessant zijn nog meer te weten van wat de burger drijft in het zoeken van de boer. Anders strand het in pogingen vanuit de plattelandskant.

John Huige (red.): Stad zoekt boer, Amsterdam School of Management, 2006

De ESB verjaardagskalender

ESB (v/h Economisch Statistische Berichten) stuurde allen die in 2008 in het blad hebben gepubliceerd een kalender voor 2009 met daarop ook de verjaardagen van de auteurs. Zodat ik nu van veel Nederlandse economen beschik over de verjaardagsdatum - het is me alleen niet helemaal duidelijk wat ik met die informatie kan. Temeer daar er (pijnlijk genoeg) erg weinig landbouweconomen de kalender hebben gehaald, dus het zal toeval zijn als ik auteurs op hun verjaardag tegenkom. En eentje van de kalender nodigt me rond 1 mei toch al uit.

Wel heeft de kalender ook nog wat leuke feitjes bij elke maand. Die zal ik jullie t.z.t. niet onthouden. Dus evengoed dank aan ESB voor het nieuwjaarsgeschenk

de toekomst van het landschap

Nog een keer een notitie over landschap, naar aanleiding van het boek van Lorzing. Hij analyseert de historie van het landschapsdenken (in de kunst, in planningsopvattingen, in politieke stromingen en in het landschapsontwerp) met een kwadrant (of matrix) op twee dimensies: man-made versus natural op de ene as en native versus foreign op de andere as. Man-made en foreign leidt tot de no-nonsense landschappen van de Flevopolder, Lelystad en het US Grid-systeem. Foreign en natural vind je terug in themaparken, landschapsparken e.d. Native en man-made is het traditionele landgebruik met de heggen en de stenen muurtjes. En tot slot Native en natural staat voor de nationale parken en leidt tot de Oostvaardersplassen.

Die traditionele, rationele, romantische en ecologische kijk op landschap vinden we ook in ons denken en ons geheugen. Mentale landschappen. Er lijkt nu vooral behoefte te zijn, zo suggereerde Lorzing in 2001, aan locale geborgenheid en veiligheid. Dat leidt tot heruitgevonden traditie, met metaforen en historische referenties als substituut voor realiteit.

Han Lorzing: The Nature of Landscape - a personal quest, 2001

Lijstje: landschap in het buitenlands

Landschap is een term met verschillende interpretaties, en dat kun je ook goed zien aan de term in andere talen. Althans dat stelt Han Lorzing in 'The Nature of Landscape'. Het Nederlandse woord landschap, afkomstig uit de schilderkunst, werd Landscape in het Engels, Landschaft in het Duits en Landskap in het Noors en Zweeds.

In de Romaanse talen werd dat dan natuurlijk Paysage (Fr), Paisaje (Spaans) etc. In al deze landen is het dus een territoriale insteek, net als in het Grieks waar het samenhangt met plaats en het slavisch waar het woord kraj voor regio of gebied staat. Heel interessant is dat het Russisch twee termen heeft, beide geleend uit west europa. Het fransachtige peyzazh staat voor het subjectieve landschap met de emotionele waarden en schilderachtigheid en het duitsachtige landshaft is de technische, objectieve kant waarin de landschaparchitect wegen zoekt het landschap aan te passen.

Ook de Turken kennen twee termen, een voor natuur (dogal) en de ander het arabische woord voor uitzicht of panorama (manzara). Ook in het Japans en het Chinees zijn er twee woorden, de een meer gerelateerd aan panorma, en de andere met een meer emotionele, (schilder)kunstwerk-achtige betekenis. En zo komen we tot een lijstje:

1. Landschap [nl]
2. landscape [engels]
3. landskab [deens]
4. landschaft [duits]
5. paysage [fr]
6. paisaje [spaans]
7. paessagio [italiaans]
8. maisema [fins]
9. krajina [tjechisch]
10. topio [grieks]
11. landschaft [russisch]
12. peyzazh [russisch]
13. dogal [turks]
14. manzara [turks]
15. jing guan [china]
16. feng jing [china]
17. keshiki [japans]
18. fukeiga [japans]
19. nof [hebreeuws]
20. lanskap [bahasa indonesia]

bron: Han Lorzing: the Nature of landschape, 2001

Europees structuurbeleid nodig?

Afgelopen weken verscheen een nieuwe editie van EuroChoices. Met bijdragen over de Health Check en de US Farm Bill, de effectiviteit van pensioeneringsschema's voor boeren en nog veel meer. En een ingezonden stuk van mij zelf n.a.v. de Mansholtherdenkingen: moeten we het prijsbeleid voor landschap niet aan lokale overheden overlaten en ons in Europa richten op structuurbeleid om Oost en West beter aan elkaar te verbinden: hier is er management en kapitaal in overvloed, en daar te weinig.

Over landschap

Landschap is een term uit de schilderkunst, en ook nog uit de Nederlandse schilderkunst. De Vlaamse meesters vervingen engelen en bijbelse figuren door gewone mensen en de Nederlanders maakten die mensen minder belangrijk in de schilderijen. Maar de landschappen bleven wel een product van natuur en menselijk handelen.
Landschap kan dan ook het best gedefinieerd worden als een waarneembaar (opvallend: perceptible) stuk land, bepaald door de gezamenlijke effecten van natuurlijke krachten en menselijke interventie. Er zit in de regel een esthetisch element in. Zo schrijft Han Lorzing in een boek 'The Nature of Landscape', dat al weer een paar jaar oud is, en ik bij de Slegte kocht en in het landschap van Florida las.
Het Nederlandse woord landschap vond in veel talen, al of niet vertaald, ingang. In een Engels museum kwam ik zelfs het woord Seascape tegen voor wat wij een zeegezicht noemen (en geen waterschap, dat is wat anders).
Landschap is dus heel wat anders dan natuur! Het is mooi en ook mooi doordat de mens wat van de natuur heeft gemaakt. In Nederland maken we door menselijke interventie ook natuur en dat kan dus ook landschappen opleveren, maar over het algemeen is natuur dus niet echt landschap.
Han Lorzing: The Nature of Landscape, 2001

Op de Krammersluizen

Twee dagen lang vergaderden we op de Krammersluizen over de duivelse dilemma's rond het water in de Zuidwestelijke delta. Met een overnachting op het Key West-achtige vakantiepark Aquadelta in Bru. Met drie gedeputeerden van de betrokken provincies dineerden we in het Veerhuis in Dordt, nadat we er eerst samen Obama zagen. Dat vergeten we dus niet gauw. Kortom zeer interessante en inspannende dagen, die meer zicht brachten op de situatie en de toch ook wat benarde positie van de landbouw en de provincie Zeeland. Wordt vervolgd.

ziezo

De website www.Ziezo.biz is vernieuwd. Ik heb ze een column cadeau gedaan, over ondernemerschap en de economische crisis. En een link hier links.

En nu we toch over de economische crisis hebben. Reinhart en Rogoff presenteerden op het recente congres van de American Economic Association hun analyse van de effecten van een aantal recente zware bankcrises. Hun paper is te vinden in het internet. En van de cijfers wordt je niet vrolijk: gemiddelde daling van de huizenprijzen 36% (met een duur van 5 jaar), aandelen 56% (3.5 jaar), inkomen per persoon 9.3% (2 jaar) en een stijging van de werkeloosheid met 7% punten. Een bankencrisis duurt gemiddeld zo'n 7 jaar.

Zie ook The Economist 10.1.2009: Drastic times. Op de foto oude waterpompen in Florida, ooit buiten werking gesteld wegens gebrek aan onderdelen.

Kavelruil

De Noordhollandse stichting STIVAS tracht de agrarische structuur te verbeteren. Hun nieuwe magazine bevat o.a. een interview over mijn eigen ervaringen met kavelruil, en een interessant interview met West8 architect Adriaan Geuze. Hij vindt dat vage beleidstermen als zoeklocatie en corridor er toe geleid hebben dat projectontwikkelaars veel grond van boeren in het Groene Hart (en elders) opkopen waarna een vrijbrief ontstaat voor bebouwing.

Michael Pollan komt

Op initiatief van een van mijn LEI collega's komt Michael Pollan naar Nederland. Toelichting overbodig. Tracy Metz zal modereren, dus dat wordt een boeiende avond. Op 11 februari in de Duif in Amsterdam. Er schijnen nog wat kaartjes te zijn.

dierwelzijn

Syscope nummer 20 is uit, en binnenkort vermoedelijk ook via de site beschikbaar. Een special over dierenwelzijn. In mijn column betoog ik dat de echte transitie zit in het leren aangaan van een dialoog met de samenleving over normen en waarden, met nieuwe rollen voor de wetenschap (bv. de dialoog ondersteunen) en de burger (verantwoordelijkheid nemen voor de eigen inkoopcriteria bv.).
Op de foto diereigen gedrag van een aligator in de Everglades