globalisering is de trend!

Globalisering is alles, en het tegendeel ervan. Dat is de these van Thomas Friedman. Ik herlas zijn nog immer actuele, uit 2000 daterende 'The Lexus and the olive tree: understanding globalisation. In het Nederlands vrij matig vertaald als Het Gouden Keurslijf.
Met de val van de Berlijnse muur in 1989 is niet alleen een eindd gekomen aan een rivaliteit tussen twee politieke en economische systemen, maar is ook duidelijk geworden dat de krachten van de economie op veel vlakken uiteindelijk sterker zijn dan die van de politiek. De belangrijkste krachten zijn te symboliseren door de Lexus of de PC en de Olijfboom. Persoonlijk prefereer ik de PC boven de Lexus. De experimenten met andere economische systemen, inclusief het communisme, hebben de kapitalistische economie als winnaar in het genereren van welvaart opgeleverd. Die welvaart heeft geleid to mogelijkheden voor ontplooiing en individualisering, die met de PC en internet nieuwe dimensies krijgt. De kennis van de welvaart in het Oostblok heeft bijgedragen aan de val van de muur. Globalisering was het gevolg. Met de PC zelf als beste voorbeeld: chipsontwerpen worden vernieuwd in Californie, machines voor chipsfabrieken gebouwd in Eindhoven, de fabrieken zelf staan in Taiwan, waarvan de producten in Ierland in PCs worden gezet om vanuit een call centrum in Amsterdam verkocht te worden aan Zwitserse banken, waar ze worden ingezet om electronisch geldstromen van Oslo via de beurs van Londen naar Mumbay te sluizen. Zijn de locale omstandigheden een tijdje wat minder gunstig dan kan elk van de genoemde plekken worden ingewisseld voor een andere.
Het tegendeel ervan is de kracht van de oude onverplaatsbare olijfboom. De plek die mensen thuis noemen, die staat voor de locale cultuur, de wijze van werken, de religie, zaken die zekerheid lijken te verschaffen. Maar voor de overheid die in essentie alleen iets over dat geografische territorium heeft te zeggen. De olijfboom is ook de plek waar mensen aan vast grijpen die in de globaliseringsprocessen in de knel komen, die niet zo mobiel zijn dat ze hun eigen overheid kunnen kiezen of die al in armoede leefden.
De PC en de olijfboom hebben hun pendant in voedsel en groen. De globaliserende ketens die bloemen in Nairobi en Naaldwijk produceren en via Aalsmeer naar Atlanta leveren. Ketens die sterk aan schaalvergroting doen. De Nederlandse consument die nu ook elke week een ander type kaas kan eten en kan betalen. Maar die daar soms ook een locale betekenis bij wil. Romedu uit Limburg. Of die eisen stelt aan de productiewijze uit ethische of gezondheidsoverwegingen. En die soms meer behoefte heeft aan locale natuur en recreatie dan aan een productielandschap.

Op de foto een vliegtuig van Cathay Pacific in Cairns, eerder dit jaar. Eigen opname 

kamelen kaas en kijk naar jezelf

Nu we toch informatie uit the Economist aan het recyclen zijn: op 25 november was er aandacht voor een alleraardigste studie naar handelsbarieres. Want nu we meer vrijhandel krijgen, kruipt het bloed waar het niet gaan kan en verzinnen mensen weer nieuwe barrieres. Zo heeft de EU ooit geweigerd een award-winning kamelenkaas uit Mauretanie te importeren, omdat de kamelen met de hand werden gemolken, en niet met een machine. Niet te geloven, maar het zal wel gecheckt zijn door dit blad.
De onderzoeker Daniel Kono, van Davis - University of California, heeft nu eens gekeken of landen die aan de grens zo moeilijk doen met barieres op basis van duurzaamheid, veiligheid en kwaliteit, binnenlands dergelijke eisen ook strenger stellen en handhaven dan anderen. Nee dus - cynische economen hadden niet anders verwacht. Het blijft politiek aantrekkelijk eerst naar een ander te wijzen.

zichtverpakkingen en kuddegedrag

Wie schrijft of blogt zou ook graag een woord aan de taal toevoegen. Normaal alleen weggelegd voor de Maarten Toonders, Wim T. Schippers' en Van Kooten & de Bies van deze wereld, maar in deze blog ga ik ook een kansje wagen: zichtverpakkingen - let op dat woord.

Ik zat vandaag een groot deel van de dag een rapport over consumentenonderzoek te editen. Binnenkort kan ik je uitleggen over welk onderwerp, maar daar gaat het nu even niet om. Waar het wel om gaat is dat het voor het analyseren van het gedrag van ons als consument in de supermarkt ook van belang is hoe vaak we met een product in de supermarkt worden geconfronteerd. Dat kun je uitdrukken in strekkende (vierkante) meters: 40 cm voor de Blue Band, 1 meter voor de kratten Heineken of de luiers. Maar ons gedrag wordt minstens zoveel gestuurd door het aantal verpakkingen dat we tegelijk zien van de Blueband of de kratten Heineken. In vaktaal het aantal facings. Een goed Nederlands woord heeft de grachtengordel naar verluid nog niet gevonden, dus ik stel aantal zichtverpakkingen voor. Vrij naar zichtlocaties.

Dat brengt me bij kuddegedrag, dat nu ook in de supermarkt uitgebuit kan worden. We kenden al het fenomeen dat we voor het vlees of brood naar achterin de supermarkt moeten lopen, dan zien we meer zichtverpakkingen en kopen we meer. En de repen chocola bij de kassa voor als je in de rij staat en zin in wat krijgt (weinig zichtverpakkingen maar wel langdurig in beeld op het verveel-moment). Of de dure produkten op ooghoogte en verse baklucht in de supermarkt doen ook verkopen.

Op het internet is inmiddels ontdekt dat verkopen doen verkopen: als je aangeeft dat een boek of cd al 10.123 keer is verkocht, verkoopt het beter: 'dat moet wel goed zijn'. De kracht van sociale invloed. Dat wordt nu in Amerika ook toegepast in supermarkten: als je voorbij de produkten loopt kan men nu informatie geven over de produkten die het meest verkocht worden (sommigen pakten al iets van het produkt met de meeste zichtverpakkingen): de twijfelende consument koopt dan het "goede" produkt - dat is het product dat anderen ook kopen.

Tekst geinspireerd op artikel over verkooppsychologie in Economist 11 november 2006

Lijstje: Maakbaarheid van Nederland in de 19e eeuw

In de tweede helft van de 19e eeuw ontstond het moderne Nederland qua infrastructuur, zo blijkt uit een nieuwe studie van Auke van der Woud. De Boekenbijlage van de NRC van 24 november 2006 had een mooi lijstje van infrastructurele vernieuwingen:

• 1845 Telegraaf: 'Alom verlangt dit middel van gemeenschap eene ongelooflijke uitbreiding'


• 1849 e.v. Normalisatie van de grote rivieren: 'het is raadzaam het regelmatig maken der rivieren te bevorderen'


• 1850 Postwet: 'met de vliegende haast van den trein houdt de koortsachtige bezigheid in den postwagen gelijken tred'


• 1850 e.v.: verhard wegennet: 'onze landwegen zijn van lieverlede voor het meerendeel hard gemaakt en daardoor geschikt gemaakt om voortdurend, voor grooter vrachten en voor veel sneller verkeer te worden gebruikt'


• 1860 e.v.: spoorwegennet: 'we meenen ons niet aan overdrijving schuldig te maken door de opbrengst der spoorwegen een gevolige waardemeter van het algemeen welzijn te noemen'


• 1860 e.v.: fiets: 'het aantal velocipedes dat op een dag een centrum als de provincie Utrecht doorkruist is ontelbaar'


• 1861 e.v. Nederland stelselmatig in kaart gebracht: 'zulk een welgelijkend portret des oppervlaktes des lands, dat tevens door zijn officieel karakter eene volkomen zekerheid verschaft'


• 1877 e.v. Telefoon: 'het is tegenwoordig als bevond zich de mensch in een koortsachtige toestand. Dit betreft ook de gejaagdheid in het ontvangen van tijdingen van bloedverwanten, vrienden en andere betrekkingen'


• 1880 e.v.: Tram: 'tussen Heerenveen en Gorredijk verkreeg de tram 78.000 reizigers, war de vroegere wagendienst het niet hoger dan 5500 kon brengen'


• 1898 e.v.: Auto: 'er kan met elke snelheid tot een maximum van 16 km per uur worden gereden, terwijl de machinist den wagen onmiddelijk kan doen stilstaan'

Auke van der Woud: Een nieuwe wereld. Het ontstaan van het moderne Nederland . Bert Bakker, 464 blz.

Het affiche komt van www.reclamearsenaal.nl en is van later datum

kip zonder poten

Economisch heeft een kip teveel poten. Een mooie stelling van mijn collega Peter van Horne in het Magazine van NRC van gisteren. Gerard van Westerloo maakte een interessante rapportage van de vleeskuikenhouderij en de twijfel bij alle partijen rond ethiek. Als burger-dominee hebben we een mening over de ethiek van de dierhouderij en benoemen volksvertegenwoordigers om er wat aan te doen. Als consument-koopman kiezen we in de supermarkt voor het goedkope filetje. De poten gaan voor weinig geld naar Rusland.
Het gesleep met de dieren doet van Horne ook verzuchten dat er heel wat geld bespaard zou worden als we de bedrijven op 1 locatie zouden integreren. Waarmee de varkensflat weer in beeld komt, een MVRDV idee dat Wageningen UR collega Bram Bos onlangs als Groen Links raadslid in Amsterdam nog eens onder de aandacht en in de problemen bracht. Een mooi idee overigens omdat het ons dwingt tot nadenken en het afwegen van de 30% rationaliteit dat dit goed te doen is als ruimte schaars is (ook voor dierwelzijn) en de 70% onderbewustzijn dat dit niet past.
Toch zie ik die mega-bedrijven nog niet meteen van de grond komen. Het huidige systeem van gedistribueerde productie op allerlei bedrijven heeft het voordeel dat je arbeidskrachten (boeren) met een hoog kennisniveau voor weinig geld kunt inschakelen. Die mensen willen voor 10 a 15 euro per uur werken, ongeacht of dit in het weekend of door de week is, o.a. omdat voor hen er in onze belastingwetgeving weinig verschil is tussen bruto en netto en omdat ze na hun 40ste weinig alternatieve werkgelegenheid zien. Kom daar bij een geschoolde operator in de haven eens om - die kost je al snel bruto 50 euro per uur tijdens normale kantooruren en probeer hem niet te ontslaan. En dan is er nog de risicodeling en de flexibiliteit van het systeem. Als het wat minder loopt in de sector, kunnen makkelijk een aantal bedrijven worden afgekoppeld (jaarlijks stoppen er toch een aantal), of ze kunnen meedelen in de verliezen. Maar misschien staat er een venturecapitalist op die dat wel voor zijn rekening wil nemen of kan wegzetten in de kapitaalmarkt.
De echte bottleneck voor de megabedrijven (een discussie die ook al 25 jaar geleden werd gevoerd rond de Agarfabriken), is vermoedelijk het politiek verzet. Want de burger-dominee en consument-koopman zijn niet alleen twee kanten van een Nederlander, het zijn deels ook twee groepen. De ene denkt uit een rationalisatie / efficiency paradigma. De ander vindt dat niet meer geldig en komt tot nieuwe normen en waarden. Tegen de tijd dat de trein werd uitgevonden, konden we ons nog niet voorstellen dat we dagelijks honderduizenden mensen over een afstand van 50 km zouden verplaatsen om in kantoorflats bij stations op de 20ste verdieping te werken. En bij de eerste wolkenkrabbers konden we ons nog niet voorstellen dat we binnen 100 jaar ook in een dorp als Dronten de bejaarden in een verzorgingstehuis op de 5e verdieping zouden stoppen, lekker makkelijk voor ze in het dorpscentrum. Of, om sommige dierenliefhebbers aan te halen, in de 17e eeuw konden de Middelburgse slavenhandelaren en de plantage-eigenaars in Charleston zich een verbod op slavernij niet voorstellen.
De vraag is nu natuurlijk of we werkelijk in zo'n paradigma shift zitten, die zich uitbreidt in de voorloperlanden van Scandinavie, Nederland en Engeland en vandaar de wereld verovert. Of dat het zo'n vaart niet loopt. Het zou wel eens op het laatste uit kunnen draaien omdat de globalisering het wint: bij verdere liberalisatie van de handel verdwijnt een deel van de productie naar Brazilie en Azie. De vraag hoe we de dieren houden en of we er oerwoud voor kappen ligt dan niet meer op onze deurmat, maar lekker ver weg. Wat dan resteert zijn verhalen bij de Chinees dat je ze in China kippen in kooien in wolkenkrabbers houden en dat je er ook hond kunt eten, zonder het verband te zien met de ingevlogen sateh. Dan wint vermoedelijk de consument-koopman. Zolang er maar geen kinderarbeid aan te pas komt. 

paarden, btw en Amerigo

Het ene paard is het andere niet. Zo hebben we in de visie van de ministerrraad werkpaarden en luxepaarden. Op de eerste categorie, die in de landbouw gebruikt moet worden zit 6% btw, op de andere, de recreatiepaarden, gaat 19% btw geheven worden, ook al lopen ze in dezelfde wei. Moet in het kader van Europese btw-harmonisatie zo schreef de krant vorige week.
Evengoed een opvallend voorstel. Historisch wel te begrijpen: voedingsmiddelen worden gezien als eerste levensbehoefte en dus zit er minder btw op een fles goede franse wijn dan op de kindercreche of de fiets. En dan geldt dat ook voor paarden die je als trekpaard gebruikt of voor de slacht op eet. Punt is alleen dat beide in Nederland niet meer voorkomen. Ik heb nog een paar familieleden die een Zeeuws trekpaard hebben en er wel eens wat mee ploegen. Maar dat doen ze voor hun plezier, omdat ze ringrijden, kortom voor hun eigen nostalgische genoegens of om nog een centje in de toeristenindustrie bij te verdienen. Dat zouden ze ook doen met 19% btw zonder dat ze veel armer werden. Maar de overheid denkt blijkbaar dat werkpaarden nog belangrijk genoeg zijn in de productie van voedingsmiddelen om de btw-regels ingewikkeld te maken. Zo komt een uniform simpel tarief van bv. 25% voor btw, inkomstenbelasting en vennootschapsbelasting zoals sommige nieuwe EU landen hebben, niet naderbij. Een uniform tarief heeft tot voordeel dat de economie weinig anders wordt ingericht als gevolg van het belastingsysteem - en daarmee wordt de welvaart zo min mogelijk geschaad.
De 19% btw op de recreatiepaarden (van het rijpaard uit de manege tot het renpaard voor Duindigt neem ik aan) zal in ieder geval degenen aanspreken die moeite hebben met de 'verpaarding' van het buitengebied. Het wordt wat duurder om paarden te houden. Opvallend is dan weer dat dat argument voor de btw-verhoging weinig gehoord wordt. Misschien is het prijseffect ook niet groot. En het bezwaar van de landschapsgenieters is wellicht ook niet gericht tegen de paarden, maar tegen de witte Dallas-hekken rond de weiden. Men heeft liever het 150 jaar geleden, eveneens in het Wilde Westen uitgevonden prikkeldraad.
Het ene paard is het andere niet - dat bleek me vanochtend ook in de Rotterdamse Kunsthal waar de collectie Sinterklaaspapier van onze dorpsgenote Madelein Duijvestijn voor het eerst in een museaal overzicht wordt gepresenteerd. Amerigo zag er in de loop der jaren anders uit dan nu. Mijn favoriete sinterklaaspapier was dat uit de jaren vijftig, toen de Sint tussen de nieuwe tv antennes werd afgebeeld. Leg dat je kinderen nog maar eens uit.

van Milton Friedman en overheidstaken

Gevelstenen hadden vroeger, toen er nog geen goede straatnamen waren, de functie van wegwijzer. Net zoals boerderijen bekend stonden onder hun namen. Ik heb oudere familieleden die het nog steeds hebben over 'zij van Plantlust' of 'die van het Vertrouwen' om een clan neefjes of nichtjes of anderen aan te geven.
De vorige week overleden econoom Milton Friedman zou dat vermoedelijk wel gewaardeerd hebben. Hij had weinig op met het spenderen van belastinggelden. Als de overheid zich terugtrekt dan komt het tot zelforganisatie. En dat kan voordelen hebben. Je kunt gewoon je eigen naam kiezen die je leuk vindt (zoals sommigen een nummerbord met aparte lettercombinatie op hun auto willen). Een villa met de naam Welgelegen, wat bij de verkoop meer kopers trekt dan een villa aan de na veel ambtelijk vergaderen ontwikkelde straatnaam en huisnummer "Zachtgroen 41/13", met een bewegwijzeringsgedachte die niemand buiten de Vinexlocatie snapt.
Toch kan overheidsoptreden ook heel efficient zijn. De straatnamen zijn niet voor niets ingevoerd: dat is handiger dan alle aanduidingen en omschrijvingen ('2e huis om de hoek na het Paradijs'). In die zin is de overheid in feite ook een vorm van (zelf)organisatie. En soms zijn er belangrijke externe effecten. Neem de postcode. Ooit ingevoerd door een staatsbedrijf, nu ook gebruikt in veel software om snel een adres in te voeren.
Volgens de inzichten van de insitutionele economie hangt het dan ook van kosten en baten in een bepaalde situaties af wat een overheidstaak is en wat beter door bedrijfsleven of burgers zelf gedaan kan worden. En daarbij kunnen technologie en onderling vertrouwen tussen burgers een belangrijke rol spelen in de kosten en baten. Zeg dus niet dat iets per se een overheids- of een bedrijfsleventaak is. Het hangt van de situatie af. 

nostalgie

De NRC van afgelopen zaterdag had voor de liefhebber van de combinatie economie en cognitieve psychologie een groot aantal interessante bijdragen. Reclameman Eugene Noorda blikte terug op de verkiezingen en sabelde het idee van een toekomstig premier Bos in rood jack op een zeepkist neer. Marketing en Psychologie, zo stelde hij, gaan uit van de regel dat 30% rationeel beslist en 70% onderbewust. En dat onderbewuste niveau spreekt Jan Marijnissen in redelijk pak, met nostalgie naar Joop den Uijl veel beter aan.
Psycholoog Constantine Sedikides heeft uitgezocht dat nostalgie de sociale verbondenheid versterkt. De meest opgehaalde herinneringen zijn positief en nostalgische mensen ervaren hun leven vaak als zinvol. Dat deed me denken aan het recent hier gemelde inzicht dat wie verhalen vertelt langer leeft. Sedikides onderzoekt nu cultuur van ondernemingen: kan het ophalen van herinneringen in een bedrijf (over vroegere successen bijvoorbeeld) leiden tot trouw en arbeidstevredenheid. Ik heb de indruk dat dit bij Wageningen UR al wordt uitgetest, want het huisblad Resource doet momenteel veel historie in zijn kolommen - vorige week weer over een wereldberoemd Wagenings politiek tekenaar uit de eerste wereldoorlog. En de uitslag van de medewerkerstevredenheidstest was niet best.
De nostalgische gevelsteen (recent gefotografeerd in Heusden) is hier afgebeeld vanwege nog een ander interessant onderzoek waarover de NRC rapporteert: wie aan geld denkt, wordt vanzelf individualistischer in zijn opvattingen en handelen. De gedachte aan geld maakt mensen minder hulpbehoevend en minder behulpzaam, zo constateerde een team onder leiding van Kathleen Vohs van de universiteit van Minnesota in Science. Mensen met een screensaver werken liever solo aan een creatieve opdracht dan collega's met een geldloze screensaver. En vergelijkbare priming testjes. Wie samenwerking wil bevorderen, moet het dus wellicht minder over geld hebben. Kunnen we in Wageningen misschien ook nog wat van leren. 

milieueffect voedsel

Vandaag bezocht ik een debatbijeenkomst bij VROM waarin een Europees rapport werkt gepresenteerd over de milieueffecten van producten. Ondanks de opstelling van de stoelen was het op zijn best een discussiebijeenkomst want de stellingen waren geen discussiestellingen. Maar daarom niet minder interessant.
In een meta-analyse hebben TNO en CML uitgevonden dat vooral ons huis, ons eten en ons transport milieuvervuilend zijn. Verzekeringen, bankdiensten en onderwijs zijn milieuvriendelijk. Dat lijkt me, ook wat betreft voeding (waar vooral veehouderijproducten slecht scoren) geen schokkend nieuws. Hoogleraar Jan Pen zei in de jaren 70 al dat het pas wat wordt met het milieu als we in onze vrije tijd ons beperken tot piano spelen. Dat leek hem de meest vriendelijke vorm van consuminderen.
Minder eten en nog een credit card extra nemen is ook niet de oplossing, dus het zal van productieprocessen moeten komen die schoner zijn. En dan, zo heb ik betoogd, is de kwaliteit van management erg belangrijk: verschillen tussen bedrijven zijn groot. Of een forse belasting op milieubelasting in plaats van op inkomen of btw.

[op de foto een scala aan oude en nieuwe energie in Zevenhuizen, inclusief de spruitenstronken voor de vergisting in de biobased economy] 

verkiezingsaffiche

Ik kom nog even op de verkiezingen van vorige week, die voor het eerst - met twee zetels - de Partij voor de Dieren in de Tweede Kamer bracht. Het affiche Ontwapenend van de PSP uit 1971 is gekozen tot het beste Nederlandse verkiezingsaffiche op www.reclamearsenaal.nl. Terecht lijkt me, ook vanuit de invalshoek van het platteland.

Je zou verwachten dat het affiche ook in de wandelgangen 'ontwapenend' genoemd zou worden, of -zoals in de kunst- het affiche met het naakt. Maar velen kennen het als het affiche met de koe. Blijkbaar was de koe in de wei ook een pacifistisch beeld.
Overigens herinner ik me uit mijn middelbare schooltijd dat het affiche (althans in Harderwijk) de nodige protesten opriep - en ook ik vraag me nu af of de amerikaanse site blogger.com waarop deze weblog geschreven wordt, dit als kunst of als porno zal behandelen.

Overigens was deze affiche niet de enige die aan landbouw en platteland doet denken. Zo is er onder andere bijgaand affiche uit de crisisjaren van de SDAP.

terug van afwezigheid / internet op het platteland

Door persoonlijke omstandigheden zijn er twee weken voorbij gegaan zonder blogs. We pakken de draad weer op, ook met achterstallig werk.
Overigens nog een observatie die voortkomt uit die omstandigheden: de leefbaarheid van het platteland wordt inmiddels ook nog een beetje geholpen door het internet. Zoals hier eerder betoogd valt het met die leefbaarheid in Nederland wel mee, maar met name openbaar vervoer kan voor ouderen en jongeren nog wel eens een probleem zijn. Goed dus om te merken dat sommige kerken nu overgaan zijn tot het realtime beluisterbaar en downloadable maken van hun kerkdiensten. Zie bijvoorbeeld
www.protestantsegemeentebiddinghuizen.nl

Grondbezitters moeten voor immigratie kiezen

Tot de weinig belichte motoren van de Nederlandse landbouw behoren de gelden die vanuit de stad via de projectontwikkelaars de landbouw instromen. De vraag naar bouwgrond leidt tot hoge grondprijzen en wie dat geluk ten deel valt, kan elders schaalvergroting realiseren. Het is de vraag of dit mechanisme nog lang bestaat. De cijferende Planbureaus CPB, MNP en RPB hebben scenarios voor 2040 doorgerekend en komen tot de conclusie dat in drie van de vier scenario’s er na 2020 geen noemenswaardige extra ruimte in Nederland meer nodig is voor bedrijfsterreinen en woningen. Er is dan een afnemende bevolkinsggroei en de beroepsbevolking wordt kleiner. Zeker buiten de Randstad. Alleen in een scenario met veel immigratie waarbij de bevolking nog met een paar miljoen toeneemt, zal de grondontrekking fors doorzetten. Wie belang heeft bij blijvende hoge grondprijzen, moet dus voor immigratie kiezen.
Verder kun je op basis hiervan speculeren of schaalvergroting van bedrijven in de landbouw straks makkelijker wordt omdat grondprijzen dalen – de grondmarkt wordt dan normaler en het is dan niet alleen meer weggelegd voor wie wordt uitgekocht. Mogelijk gaat de schaalvergroting dan sneller want meer ondernemers kunnen meedoen en kopen voor een miljoen euros meer ha’s. Verder zou het gering groeiende, tot onder bepaalde omstandigheden zelfs dalende arbeidsaanbod wel eens voor een nog grotere ontrekking van arbeid aan de landbouw kunnen zorgen (elders is arbeid schaars), met dus ook schaalvergroting, automatisering en mechanisatie als gevolg. Ook wie kleinschalige romantische landbouw wil, kiest dus voor een globalisatie scenario met veel immigratie.
Zou er nog een partij te vinden zijn die daar voor is?

L.H.J.M. Janssen, V.R. Okker en J. Schuur: Welvaart en Leefomgeving – een scenariostudie voor Nederland in 2040. CPB, MNP en RPB - 2006

van cooperaties

Cooperaties trokken de afgelopen dagen mijn aandacht. Donderdag hield de NCR zijn jaarlijkse cooperatiedag, traditiegetrouw in het Spant in Bussum. De toog(mid)dag ging over cooperaties in den vreemde, gevolgd door een -wat mij betreft- zeer gezellige instuif in de brasserie met oude en nieuwe bekenden.

In de globaliserende voedingsketens is de functie van cooperaties niet meer het locaal bijeenbrengen van het aanbod en dat zo goed mogelijk afzetten en zo tegenwicht bieden aan de particuliere handel. Daar waar de concurrentie wereldwijd wordt uitgevochten kun je er niet omheen om wereldwijd acte de presence te geven. Campina doet dat bijvoorbeeld in Rusland, die andere grote europese markt, door daar de concurrentieslag in de toetjesmarkt met Danone aan te gaan. Dat brengt wel de nodige investeringen mee en de aloude vraag is dan of leden dat geld ook beschikbaar willen stellen. Dat was in de lezing en wandelgangen eigenlijk geen echt thema, wat mij leert dat meer dan 10 jaar geleden ook de leden de wereldwijde concurrentie begrepen hebben en de consequenties aanvaarden.

Een ander interessant voorbeeld is Agrico, dat actief is in o.a. Polen en Roemenie - maar niet meer in Rusland, China en India. Reden: het ontbreken van goede bescherming van intellectual property rights, in dit geval het kwekersrecht. Copyright is daar de right to copy, zo constateerde Agrico directeur Cees van Arendonk. Met snelle vermeerderingstechnieken worden ook nu al in Europese winkels gekochte aardappelen daar illegaal doorvermeerderd.

Hoe boeren inspelen op globalisering werd me ook gisteravond weer eens duidelijk. Met het management van Nautilus hadden we een etentje, ook een beetje ter afsluiting (althans dat hopen we maar) van 5 jaar reorganiseren in een globaliserende voedselketen. Plaats van handeling was Creil, waar tulpenteler en ex-wethouder Jos Becker nu een activiteit heeft gestart als importeur van zuidafrikaanse wijn. Groot Vertroue heet zijn boerderij nu, en je kunt er een leuke proeverij meemaken, eventueel met diner. Een mooie business, waar ik nog twee leerpuntjes uithaalde: er blijkt nog steeds een subsidie te zijn op import van zuidafrikaanse wijn om het land er na de outspan-sinasappelen boycot weer bovenop te helpen. Maar waarvan je je wel kunt afvragen of de zwarte medemens daar nu echt van profiteert. Het zou me niet verbazen als dit geld weglekt naar de consument via de positie in het C1000schap en naar de blanke wijnboeren in Zuidafrika.

En verder is de opstart van zo'n handel wel gebaat met het (her)gebruik van een akkerbouwschuur op het platteland, die zo ook weer benut wordt. En het is een mooie nieuwe functie voor leegstaande gebouwen op het platteland. Zolang het landschap er niet mee aangetast wordt lijkt me een brede invullling van bestemmingsplannen een goed idee. Maar soms zie je het uit de hand lopen en verandert een erf in een complete autohandel, liefst goed zichtbaar vanaf de weg. Terwijl anderen een duur terrein aan een autoboulevard moeten kopen. Bewaken van schoonheid, bevorderen van ondernemerschap en een level playing field zijn niet altijd samenoplopende doelen. Maar in Creil dus wel.

nederlandse multifunctionaliteit / semigratie

Twee leuke bijeenkomsten vandaag. Vanmiddag zaten we op de bloemenveiling Aalsmeer bijeen om te praten over semigratie. Ik blogde daar al eerder over. In andere sectoren heet het Foreign Direct Investment (FDI) of offshoring, maar de agrarische sector heeft dankzij een Alterra project daar nu een leuke eigen naam voor, die al een begrip is. Een transitie is in ieder geval voltooid: als je vroeger aan de verkeerde kant van de Aalsmeerderweg woonde kon je geen lid worden van de veiling Bloemenlust. Later gold dat voor mensen van de andere kant van het Noordzeekanaal resp. de Middelandse Zee. Dat was in de tijd dat er ook nog discussie was of je buiten het Westland wel goed groente kon telen [jaren 80] en of de voorlichting wel boeren over de grens (betaald) mocht adviseren [jaren 90]. Nu zijn de ketens echt wereldwijd en heeft de veiling 130 buitenlandse leden (en niet alleen Nederlanders in den vreemde). De rest van de bevindingen komt t.z.t. wel in een nieuw Alterra rapport.
Vanochtend spraken we in Wageningen over multifunctionele landbouw: het idee dat een landbouwbedrijf niet alleen voedsel (en bloemen) produceert, maar ook andere producten en vooral diensten kan voortbrengen. Interessant is de internationale kant van dat vraagstuk: het is een begrip dat vooral in het buitenland en in het kader van het landbouwbeleid is opgekomen. Sommige critici zien er vooral rentseeking gedrag in, waarin de sector onder het motto van leegloop van het platteland probeert de subsidiestroom van een nieuwe onderbouwing te voorzien. Anderen zien het wat positiever en wijzen bijvoorbeeld op ervaringen met onderhoud van ski-gebieden en toerisme in de Alpen. Nederland is vooral een produktieland waar leegloop van het platteland nauwelijks bestaat en zeker niet door het verdwijnen van landbouw komt. Dat associeer je dus met specialisatie, niet met multi-functionaliteit. Maar wellicht dat er op het vlak van de vercommercialisering van die nieuwe functies (zorg, recreatie) in de peri-urbane landbouw toch iets bijzonders aan Europa te melden valt. Nieuwe arrangementen met zorgverzekeraars, projectontwikkelaars e.d. zouden we dan in de etalage moeten zetten.

Ook het Duitse landschap is niet meer wat het was

Duitsers staan bekend als verknocht aan hun Heimat en Boden. Waar velen weten dat in Nederland alles wel een keer op de schop is geweest, en oernatuur niet meer bestaat, hebben we bij Duitsland nog wel dat romantische beeld.
Onzin, zo blijkt uit een voortreffelijk boek van de Harvard hoogleraar David Blackbourn. Hij schreef 'De verovering van de natuur - water, landschap en 'the making of modern Germany'. Hoofdstuk 1 stal meteen al mijn hart, maar dat komt omdat het over de Oderbruch gaat, een Nederlandsachtig polderlandschap achter Berlijn, langs de Oder. Ik ken het een beetje omdat mijn zwager er boert. Onder Frederik de Grote in de 18e eeuw op het barbaardom veroverd door inpoldering. Andere hoofdstukken gaan over het rechttrekken van de Rijn, de aanleg van Wilhelmshaven en de veenkolonien, de aanleg van stuwdammen (met meren die vervolgens door de natuurbescherming werden omarmd) en de landschapsactiviteiten van de Nazis in het wilde oosten. En het boek eindigt weer in de Oderbruch bij de overstromingen van 1997. Ik hoop er van de zomer bij de oude boerderij van Daniel Albrecht Thaer (de eerste landbouwkundige in Duitsland) een kijkje te nemen.
De mooiste quote van het boek staat in de introductie en wil ik je niet onthouden:
We regularly encounter engineers trying to fix problems that were problems only because the previous fix had not worked. An every time their mantra was the same: This time things would be different! Score one for the pessimists. But the same point also cuts the other way. What nature conservationists wanted to conserve at any given time was the status quo at a particular point between one set of human interventions and another - the residue of yesterday's progress, after it had acquired a patina of 'naturalness'.

David Blackbourn: The conquest of nature - water, landscape and the making of modern Germany. Random House, 2006.