landschap te koop

Volgende week zondag mag ik een lezing over landschap en de economie van ons eten verzorgen. De research in de voorbereiding leidde alvast tot een column op ZieZo.biz. Als amuse, zullen we maar zeggen.

zorgen voor zorgen

Gisteren vergaderde ik met een groep mensen over zorg en landbouw. In Antropia in Driebergen, niet alleen handig gelegen tussen station en A12 maar ook wel toepasselijk. Iemand legde me uit dat de wortels voor de zorg&landbouw beweging toch ook deels in de antroposofische wereld liggen.
De bottlenecks van deze beweging zijn de wetenschappelijke onderbouwing van de gunstige werking van groen op zorg (een paar artikelen in The Lancet zou wel helpen) en het zoeken naar goede organisatievormen tussen boer en zorginstelling.
Het betrokken Transforum project zal de bevindingen van de kwalitatief hoogstaande discussie wel rapporteren, daar is deze blog niet voor. Maar een anekdote is te mooi en te onwaarschijnlijk om niet hier op te tekenen. Een anekdote die duidelijk maakt dat innovaties, en zeker die tussen 2 sectoren, gaan over het aanpassen van regels en aanpassen aan verschillende culturen en werkwijzen.

Zo is er nu een grote vraag naar zorglandbouw met verblijfaccomodatie. Veelal is dat in het landelijk gebied verboden in bestemmingsplannen. Het verhaal wil dat een boer in een Brabantse gemeente daar een creatieve oplossing voor had gevonden: een bed & breakfest vergunning, waarmee hij dan verslaafden zou kunnen laten wonen. Voor B&B moet je dan wel een horecavergunning voor hebben (eigenlijk ook te gek voor woorden) maar dat was te realiseren. Op basis van die vergunning moet je dan alcohol schenken (nog gekker) en dat wordt nog gecontroleerd ook (hier vond ik de anekdote of hilarisch of onwaarschijnlijk worden). Wat er dus toe leidde dat de boer zijn verslavingspatienten op verzoek alcohol moest kunnen schenken. Dat vond de burgemeester uiteindelijk bij controle ook, en die heeft toen alsnog de zaak maar recht getrokken.
Ook al moeten we wellicht de anekdote met een korreltje zout nemen, dan nog geeft het aan dat regels met een bepaalde optiek zijn gemaakt, die voor een nieuwe werkelijkheid niet altijd opgaat. Innoveren is de regels veranderen.
De komende jaren komen er heel veel bedrijfsgebouwen vrij die onder mooie architectuur verbouwd zouden kunnen worden (met afbraak van de lelijke bijbehorende stallen). Tegelijkertijd komen er veel ouderen (de helft van de bevolking is nu boven de 50 zo begreep ik) die beschutte woonzorg behoeven. En soms ook kapitaalkrachtig zijn. Tijd om de regels aan te passen zo lijkt me.

belangenbehartiging loopt terug

Als de Ieren vandaag "Ja" stemmen, en daar ziet het wel naar uit, en nog een paar oosteuropese presidenten hun handtekening zetten, dan krijgt het Europees parlement aanmerkelijk meer te vertellen op met name het vlak van landbouw en plattelandsbeleid.

De Nederlandse kiezer en verkozenen hebben daar alvast op geanticipeerd door geen zitting te nemen in de parlementaire commissie voor een van de belangrijkste Brusselse beleidsterreinen, landbouw- & plattelandsbeleid. Wel gaan maar liefst 7 Nederlanders deel uit maken van de commissie voor burgerlijke vrijheden, een van de 20 andere commissies in het EP. Kun je leuk de krant halen met normen en waarden en opkomen voor tal van minderheden, zo analyseert de NRC vanavond.

In Haagse Kringen constateerden we twee maanden geleden deze situatie, maar te laat voor de landbouwlobby om er nog wat aan te doen. En ach, de Oosteuropeanen zullen wel lobbyen voor geld richting de landbouw. Maar wellicht vooral naar het gelijktrekken van de premies tussen Oost en West. En niet voor dierwelzijn, maar dat zullen sommigen ook niet erg vinden.

Onlangs constateerden we in een onderzoeksrapport dat de belangenbehartiging van de Nederlandse sector wat lijkt te haperen. We voegen dit bericht toe aan het bewijsmateriaal.

NRC 2.10.2009 "Landbouw zonder Oranjegevoel".

Juweeltje in bewijsvoering met data

Hier is een video die je niet mag missen. De Zweedse hoogleraar Hans Rosling haalt een paar mythes onderuit rond ontwikkelingslanden en gezondheidszaken. In een performance voor het State Department in Washington. Dat is al genoeg reden om te kijken, maar bovenal heeft hij geweldige software om data inzichtelijk te maken. Wanneer gaan de Nederlandse denktanks en onderzoeksinstituten dit doen? Hier is de video en een link naar een website voor wie meer wil

snelle detectie van concurrentiekracht

Slechte reclame is ook reclame. In het huisblad Resource van Wageningen UR en daarna op de website van WUR las ik de kop dat de beste landbouwregio's buiten Nederland liggen. Dat was niet het beeld dat wij vroeger thuis in Flevoland hadden, dus mijn aandacht was getrokken.
Die ging zelfs enigszins over in ergernis toen ik las dat in het onderzoek de arbeidsproductiviteit gebruikt zou zijn als indicator voor de 'people-kant' van de concurrentiekracht (waarbij je ook al kunt twisten of concurrentiekracht uberhaupt een people-kant heeft). Reden om het artikel van wijlen Pieter Vereijken en collega Tia Hermans maar eens op te vragen.
Dat blijkt gelukkig aanmerkelijk beter dan de perssamenvatting. Het onderzoek definieert enkele makkelijk uit statistieken te berekenen kengetallen en classificeert daarmee de Europese regio's. En conform mijn Flevolandse gevoel concludeert het artikel dat "a few highly developed and highly productive regions in the UK, the Netherlands, France and Germany will out-compete numerous, poorly developed regions with low productivity in the Southern and Eastern member states".
Negatief scoren sommige Nederlandse regio's op milieu. Dat lijkt me niet te ontkennen. Als altijd is er ook de nodige discussie mogelijk over hoge grondprijzen (die geven volgens Ricardo aan dat er goed verdiend wordt, en voorzover ze van buiten de landbouw komen verlagen ze de rendementseis voor de landbouw, kortom dat is niet per definitie een zwakte). Terecht constateert het paper dat er in Nederland wel een probleem qua concurrentiekracht is als de grondmarkt geliberaliseerd zou worden: dan zet de verpaarding lekker door.

Als indicator voor de people component wordt in het artikel niet de arbeidsproductiviteit gebruikt maar het aandeel van de agrarische werkgelegenheid in de totale regionale werkgelegenheid. Dat is in combinatie met de winstgevendheid een stuk logischer. Een m.i. nog net wat slimmere maar ook eenvoudige people-indicator kwam ik vrijwel tegelijkertijd tegen in een artikel van een Ierse collega die ook Thia heet: die vindt de concurrentiekracht van een bedrijf (of naar analogie regio) qua people-aspect goed als het agrarische huishouden iemand bevat die jonger is dan 45. Onder het motto dan is er meer kans op een (potentiele) opvolger.
Uiteindelijk dus twee leesbare en nuttige papers, ondanks of dankzij de reclameboodschap.

P.H. Vereijken and C.M.L. Hermans: a quick scan tool to assess the relative prospects of European regions for sustainable agriculture in a liberal market. In: Land Use Policy, 2009
E.J. Dillon, T. Hennessy and S. Hynes: Towards measurement of farm sustainability in: EuroChoices 8-2, 2009

braziliaans gedrag in Michigan

De landbouweconomie van Brazilie zit nog steeds zo in elkaar dat het aantrekkelijker is om bos te kappen dan op het bestaande areaal te intensiveren. Een van de aspecten daarbij is dat het kappen van bos meteen geld op levert.
Dat is niets nieuws: de nieuwste editie van Zeeland, het tijdschrift van het Kon. Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen bevat een fraai artikel over ene Jacob Quintus (1821 -1906) die Zonnemaire (Schouwen) verruilde voor Amerika en daar een van de grondleggers werd van de Amerikaanse pers.
Veel landverhuizers hadden net genoeg geld om New York te bereiken, daar gingen ze dan een tijdje aan het werk en trokken dan westwaards. Er bestond een behoorlijke, nuttige, concurrentie tussen de staten om mensen aan te trekken en een van de troeven van Michigan was dat grond er goedkoop was en er bomen op stonden die bij het kappen meteen contant geld opbrachten. So what's new.
In het kader van de multiculturele integratie in dit land is overigens ook interessant dat Quintus Nederlandstalige kranten in de VS opzette (zoals de "Sheboygan Nieuwsbode"), gemodelleerd op de Zierikzeesche Nieuwsbode, en daarmee via uitwisseling van kopie met Zeeland ook bijdroeg aan de trek. De echte integratie kwam pas later....

Hans Krabbendam: Jacob Quitus (1821-1906) en de Sheboygan Nieuwsbode: een Zeeuws model voor de Nederlandstalige pers in Amerika in: Zeeland 18.3

van feiten tot speculatie

Het ESF rapport dat ik hier gisteren besprak, bevat een leuke grafiek waarin feiten, voorspellingen, exploraties met scenarios en speculaties in elkaars verlengde worden geplaatst met de assen van onzekerheid en complexiteit.

Komt blijkbaar uit een paper van M.B. Zurek and T. Henrichs (2007): Linking scenarios across geographical scales in international environmental assessments. in: Technological Forecasting and Social Change 74 (8): 1282 -1295

De Europese Science Foundation bracht met behulp van een paar bekende Wageningers een rapport uit over de Europese Voedselsystemen. Het rapport bevat achtereenvolgens een handige samenvatting van een aantal scenario-studies, zoals EURuralis en Prelude (dat ook met kwalitatieve verhaallijnen werkt). Vervolgens volgt een bijdrage over de primaire landbouw in de EU, dat zich vooral op de productie richt, minder op de organisatievorm van de bedrijven, de invloed van werkgelegenheid en inkomens. Dit wordt gevolgd door bijdragen over ontwikkelingen in de voedingsmiddelenindustrie (een nuttig overzicht van tal van technologische ontwikkelingen) en in de distributie en de verpakkingssfeer. Het rapport eindigt met trends in food retailing en consumptie, waarin overigens de auteur zich afvraagt of transparantie in de keten rond productiewijzen omhoog gaat en hoe dit de consumptiepatronen zal veranderen. De omgekeerde vraag lijkt me minstens zo logisch: het is de consument die om transparantie vraagt (of niet). Het rapport eindigt met een korte research agenda, die overigens niet zo helder uit de voorgaande hoofdstukken en onzekerheden wordt afgeleid en ook niet naast die van bv. CIAA's Food for Life wordt gelegd.

Al met al een bruikbaar rapport met mooie overzichten waaruit het makkelijk citeren is. Tip voor de volgende versie lijkt me om de hoofdstuk-auteurs meer samen na te laten denken over de integratie tussen retail, keten en productie aspecten en wat dit betekent voor publiek-private verhoudingen. Maar dat zal wel komen omdat ik vanuit mijn eigen belangstelling al snel kansen zie voor meer economie en governance.

R. Rabbinge & A. Linneman (eds): European Food Systems in a changing world, ESF, 2009

sociale landbouw

Social Farming is wat wij zo ongeveer zorglandbouw noemen. Een Italiaanse collega stelde me gisteren een leerzaam boekje ter hand over dit fenomeen. Resultaat van een EU project.

Een inventarisatie leert dat je allerlei combinaties hebt van landbouw en zorg (waarbij zorg uiteenloopt van verzorgen van demente bejaarden tot resocialisatie van werklozen, drugsverslaafden en gehandicapten), en allerlei organisatievormen: in Nederland en Belgie zijn het vooral boeren die een nieuwe functie hebben ontdekt, in Italie zijn het ook cooperaties die als een soort sociale werkplaats lijken te functioneren.

Naast de historie lijken vooral ook de instituties er toe te doen, waarbij Nederland in de zorg ver voorop loopt. Als je marktwerking en certificering althans als vooroplopen wil zien.

Mooi uitgegeven boekje dat lekker in de hand ligt trouwens, er zijn EU projecten die dat slechter doen. En een mooie literatuurverwijzing. In de literatuurverwijzingen in het boekje zelf zag ik dat mijn oud-directeuren Maris en De Veer in de ERAE van 1973 een artikel over trends in de Nederlandse landbouw hebben gepubliceerd - ook die klassieker was me eerder ontgaan.

F. Di Iacovo and D. O' Connor (eds): Supporting policies for social farming in Europe, Firenze (Italy), 2009

risico's

Ik zat vandaag in Brussel om te zien of we een nieuw Europees onderzoeksproject zouden kunnen starten. Intussen verscheen bij het LEI nog een rapport van een vorig EU project, over inkomensfluctuaties. Een boekje dat ik uit welbegrepen eigen belang je aanbeveel, met veel mooie kleurengrafieken en Hongaarse zonnebloemen op de kaft. Zie alhier voor meer inhoudelijke informatie.

H.C.J. Vrolijk et al: Volatility of farm incomes, prices and yields in the European Union.

melk teveel en voedsel teweinig

No milk today en andere jaren zestig hits verwelkomden me vanmiddag op het ministerie. Wat dat betreft was de actie van de melkveehouders ambtenarenvriendelijk.
Minder overheidsvriendelijk waren de conclusies op een bijeenkomst van de Society of International Development waar vanuit IFPRI een boeiende lezing werd gegeven. De biofuels en het marktingrijpen van overheden via exportverboden kregen de schuld van de hoge voedselprijzen in 2008. Helemaal bevredigend is die verklaring nog niet, want waarom gebeurde het dan net in 2008 aan het eind van een hausse: enige invloed van droogte of extra vraag lijkt dan toch de directe aanleiding. Maar de modellen houden het dus vooral op de biofuels en het overheidsingrijpen.
Duidelijk werd ook dat beschikbaarheid van voedsel en toegang tot voedsel twee onderwerpen zijn die je uit elkaar moet halen. Er is in principe voedsel genoeg maar bij sommigen ontbreekt de koopkracht.
Dat die laatste groep toevallig ook op het platteland woont en wat voedsel verbouwt moet je dus misschien maar vergeten omdat het misleidend is voor de oplossing. De voedselproductie professionaliseert in sterke mate (supermarkten, ook in derde wereldlanden eisen dat) en gebeurt misschien wel eerder hier dan in Afrika. En de koopkracht van mensen verbeter je door economische ontwikkeling en een trek naar de stad: zoals in China miljoenen mensen naar de fabrieken in de kuststrook, of naar de mijnen of naar de plattelandsindustrie gingen.
Daarbij helpt investeren in lokale landbouw, zodat mensen productieven worden, zich kunnen voeden en deels ook naar de stad kunnen vertrekken. Maar op korte termijn is ondervoeding vooral geholpen door meer voedsel tegen lagere prijzen en meer welvaart zodat de koopkracht toeneemt.

Landschapsschilders

Landsschapsschilders hebben ons geleerd het landschap te zien. Jacob van Ruisdael en Meindert Hobbema, wiens coulisselandschappen met lichte en donkere zones de kijker volstrekt doen vergeten dat hij naar een plat schilderij staat te kijken, hebben veel betekent voor de waardering van het landschap bij kunstkenners.
Maar ze hebben ook schemata opgeleverd van hoe we naar het landschap kijken. De beroemde Engelse landschapsschilder John Constable was tegen de oprichting van de National Gallery in 1824 omdat het ertoe zou leiden dat de makers van de schilderijen het criterium werden voor de perfectie, en niet de natuur zelf.
Ik ontleen die inzichten aan een inleiding van Henk van Os in een tentoontstellingscatalogus van vorig jaar, die ik nu pas onder ogen kreeg. Hij stelt ook dat er geen land ter wereld is waar zo vroeg en zo systematisch de eigen omgeving tot onderwerp van schilderkunst is gemaakt dan Nederland. Dat zal wel komen door de rijkdom van de burghers van de 17e eeuw, vermoed ik. Later kwam de Haagsche School die het landschap complementeerde met het Nederlandse weer.

Waar de Alpen werden ontdekt door kunstenaars van elders, was Nederland voor de Nederlanders. De ontginning van de esthetiek van de Alpen duurde overigens even: Erasmus vond het een hindernis op weg naar Italie en reisde in een dichte koets waarin hij aan Lof der Zotheid werkte. Pieter Breugel keek wel rond, maar schilderde alleen de valleien. Het hooggebergte kwam pas in de 18e eeuw. En dan ontstaan de bergwandelverenigingen.

Dezelfde catalogus bevat een essay van Louise Fresco die nog eens uitlegt dat al dat Nederlandse land cultuurland was: na de laatste ijstijd, 9.000 jaar geleden ontstond er een gematigd, bladverliezend loofbos, dus zonder dennebomen. Zo'n 5.000 jaar geleden begon de mens open plekken in dat bos te maken om weiden en akkers aan te leggen. Er ontstonden parkachtige landschappen, dat soms degradeerde tot grasland of heide door overgebruik, en incidenteel zelfs tot zandverstuivingen. Vruchtbare boslagen werden ook gebruikt om boerenland te verrijken tot de hoog gelegen essen of engen - een typisch Nederlandse vinding. De bijbehorende biodiversiteit is dus een bijproduct van de landbouw.

H. van Os: De ontdekking van Nederland - vier eeuwen landschap verbeeld door Hollandse meesters, NAI uitgevers Rotterdam, 2008

meer of minder mensen

Als we de wereld [met 9 miljard mensen in 2050] te eten willen geven, is het handig als de bevolking niet meer zo hard groeit. Daartoe is er goed nieuws want in enkele landen in Afrika lijkt het hoge aantal kinderen per vrouw (de fertility rate) nu te gaan dalen.
Als we de pensioenen willen betalen en niet tot ons 70ste willen werken, is het handig als de bevolking wat harder groeit. Daartoe is er goed nieuws want in veel rijke landen lijkt het vruchtbaarheidspercentage toe te nemen.
Dat menselijk gedrag is consistenter dan het lijkt: de natuur kent grofweg twee manieren om de soort in stand te houden: een hoog geboortecijfer en hopen dat een paar nakomelingen het halen. Of maar een paar nakomelingen en die ook helemaal pamperen met het beste dat er is, zodat ze zelf vruchtbaar worden. De eerste strategie wordt toegepast als de omgeving onstabiel is, de tweede als de omgeving voorspelbaar is.
Hetgeen hoge geboortecijfers verklaart in armoedige situaties met veel ziektes e.d., en lage in onze voorspelbare westerse wereld. Mikko Myrskyla c.s. van de Universiteit van Pennsylvenia hebben nu aangetoond dat in onze wereld het geboortecijfer weer stijgt. Sommigen denken wellicht dat onze wereld (en onze pensioenvoorziening?) onzekerder is geworden, maar de onderzoekers houden het op een luxe effect. We zijn zo rijk geworden [gemeten aan de Human Development Index] dat we voor het instandhouden van de genen geen extra kind meer hoeven, maar dat we ons er een extra kunnen permiteren zonder dat het ten koste gaat van de eerste 2.

Economist: The best of all possible worlds: -a link between wealth and breeding, 8.8.2009

boer en mededinging

Boeren hebben belang bij forse concurrentie tussen winkels. The Economist constateerde dat begin augustus in een stuk over de melkproblemen: als vrije vestiging van nieuwe (hypermarkt)winkels wordt geblokkeerd, ontstaan er lokale en regionale kartels die de prijs hoog houden, en lagere prijzen niet doorgeven.
Terzijde: het stuk constateert ook dat het wel erg opvallend is dat veel ondernemers klagen over en worstelen met de economische crisis en vraaguitval, maar dat melkveehouders daar niet over praten, "they are so obsessed by the need for regulation that the worst economic slump in more than 70 years barely enters their consciousness". Het Britse blad is meer voor schaalvergroting en stelt dat beleid het perverse effect heeft via belastingen en andere regelingen kleine bedrijfjes in stand te houden in plaats van consolidatie in grotere, meer concurrerende bedrijven te bevorderen.

Waterbed-effect
Op het economencongres in China (ik was je deze eerder aangekondigde bijdrage nog schuldig) stelde Peter Davis van de UK Competition Commission ook dat er door restrictieve "landplanning" een hoge concentratie is van de retail: binnen een autoritje van 15 minuten is de concurrentie tussen ketens niet groot. Deze watchdog was zelfs gestuit op een truc waarbij winkelketens geschikte vestigingsgrond kopen en dan weer doorverkopen met het kettingbeding dat er op die grond geen supermarkt gebouwd mag worden. Zulke concentratie heeft effect op consumenten, zo stelde hij. Voor boeren hebben de NMA's veelal geen aandacht.
Davis legde ook het waterbed-effect uit. Het idee is dat als grote retailers lage prijzen bedingen, de kleintjes in de retail na verloop van tijd het loodje leggen. In het begin is dat gunstig voor de consument, maar vervolgend zou er minder keus overblijven. Ondanks veel onderzoek is het effect leuk bedacht maar niet aangetoond.
In de UK heeft men wel vastgesteld dat er een behoorlijke 'hold up' is: de leverancier moet dan zonder dat dat afgesproken is achteraf nog meebetalen aan verliezen (shrinkage) in de winkel. Excessieve risico's en onverwachte kosten worden teruggelegd bij de leverancier. Er is nu een ombudsman en gedragscode ingesteld.

Retail ook goed voor boeren
Als grotere concurrentie tussen supermarkten leidt tot lagere prijzen zitten boeren daar denk ik niet op te wachten. Maar op hetzelfde congres kwam de Vlaamse hoogleraar Jo Swinnen met een gemengd beeld. Zo heeft in Oost-Europa de opkomst van de supermarkten veel betekend voor de ontwikkeling van de landbouw. En in Uttar Pradesh (India) werd een supermarkt van Reliance gesloten onder druk van de straathandelaren, waarna boeren protestacties organiseerden: ze waren boos dat hun grootste klant verdween.
Het grootste probleem, zo stelde Swinnen, in het organiseren van de ketens is het krediet: in veel landen is er een imperfecte kapitaalmarkt voor boeren. Juist vanwege de daarmee gepaard gaande beschikbaarheid van kapitaal vindt contracting zo'n opgang in de derde wereld.
Als ketens toegevoegde waarde hebben dan is het ook mogelijk ze te organiseren, zo was zijn ervaring: je betaalt boeren aan het eind van het traject uit (en niet vooraf door ze het zaaizaad te geven met risico dat ze aan een ander gaan leveren) en het werkt. Een probleem zit vooral bij de middle-quality producten: de high quality ketens zijn te ontwikkelen (vaak voor export), naar commodities zijn ze niet kopieerbaar maar dat hoeft ook niet en het probleem zit hem bij de midden-kwaliteiten, waar ketenkosten al snel te hoog zijn.

VS
In deze sessie van het congres zat ook een fraaie bijdrage van Ronald Cotteril uit de VS. Hij legde de ontwikkeling van het Amerikaanse rechtssysteem rond 'fair trade' (in de zin van mededinging) uit. In de jaren 70 verloor het Justice Department en de Federal Trade Commission zaak na zaak, omdat de bedrijven de beste lawyers inhuurden en de overheid eigen mensen had die het geen topsalarissen kon bieden. President Ronald Reagan bezuinigde daarop fors op deze overheidstaken onder de ideologie: geef de markt maar de ruimte.
Na 10 jaar leidde dat tot een reactie van het Supreme Court: die ging ruimte geven aan attorneys en class action rechtzaken op het niveau van de individuele staten, hoewel het ging om een federale wet. Met name de class action geeft de ruimte voor briljante no-cure no-pay advocaten om grote zaken aan te pakken met als beloning een forse winst.
Een mooi padafhankelijkheidsverhaal over hoe geld een rol speelt in ons rechtsstelsel. Cotteril meent ook in Europa te zien dat er meer ruimte wordt gemaakt voor private mogelijkheden om grote bedrijven aan te klagen voor schade uit oneerlijke mededinging.

Economist: Milky mess, 8.8.2009

ketenzaken

Het Algemeen Dagblad van vanochtend bracht zowel de melkuitrijdende boeren in Monnickendam als de Jumbo-SuperUnie de Boer overname op de voorpagina. De twee zaken staan mogelijk niet helemaal los van elkaar. Overigens was de voorpagina meer op de hand van de consument dan de boer: het eerste feit werd met voedselverspilling geassocieerd, over de overnameactie van het blijkbaar populaire Jumbo werd heuglijk gemeld dat het mogelijk tot lagere prijzen kan leiden voor de consument, mogelijk via een prijzenoorlog.
In de NRC verklaart supermarkt consultant Frits Kremer dat het niet de laatste fusie zal zijn: "Op een bevolking van minder dan 17 miljoen mensen zijn er nog altijd 20 supermarktformules. Twintig jaar geleden waren het er zelfs nog 40. De komende 10 a 15 jaar moeten we zeker op een halvering rekenen en uiteindelijk houden we misschien vier of vijf ketens over".
De lage melkprijzen komen vermoedelijk meer door vraaguitval in de economische crisis (net als andere sectoren hebben boeren daar last van) dan door wat anders, maar het issue marktmacht zal er ook nog wel een paar jaar mee verbonden blijven.

NRC: Jumbo was toe aan een nieuwe stap. NRC 19.9.2009