Zo stroomden in de jaren 1840-860 de mensen toe. Er kwamen 4 miljoen mensen naar Amerika. Dat was een kwart van de bevolking in het start jaar. Het waren vooral Ierse en Duitse katholieken, die de Engelssprekende protestanten soms deden protesteren. Populisten verspreiden geruchten en complottheorieën. Toen ook al, dus.
De hoefstallen werden steeds zwaarder gebouwd na de komst van het Belgische trekpaard. Het steeds meer bestraten van wegen leidde ook tot sneller slijten van de hoefijzers. Ook opvallend feitje: voor de oorlog had Zeeland op elke 7 a 8 inwoners een paard.
Voor wie er in geintersserd is: Nel Prins-Senier, Dingeman de Feiter, Jan Zwemer m.m.v. John van Haver: Travaljes in Zeeland - Geschiedenis van een beeldbepalend erfgoed. Goes (Het Paard van Troje)., 2025
En zo bereikte de expositie ook de nieuwste uitgave van Zeeland, het blad van het KGZW. Daarin bespreekt Mario Molegraaf (geen liefhebber van onwetenschappelijke esoterische zaken zo lijkt het) boek en expositie. De curator probeert een nieuw licht op Toorop te werpen door zijn indo-achtergrond centraal te stellen, die is na WO II blijkbaar nogal verdoezeld. Molegraaf schrijft hoe "Rond 1900 raakten her en der in Europa kunstenaars en schrijvers in de ban van het occulte, een maffe mengeling van vegetarisme, sociale bewogenheid en spiritisme". Daarin past wel het beeld van een Javaan, zo lijkt me. Toorop zou zich vervolgens op het katholicisme werpen. Ik wist overigens niet dat hij ook Arthur van Schendel, de auteur, in Domburg had geportretteerd.
Inmiddels is er een Australische investeerder die 20.000 ha gekocht heeft, althans een controlerend belang in de DAH Groep (november 2025). Misschien daarmee wel de grootste is. Twee dingen lijken na de Aldi aankoop in 2020 veranderd: de schaalgrootte gaat blijkbaar ook aan de bovenkant door. Schaalvoordelen van lagere kosten lijken er dan niet meer, mogelijk zijn wel de financieringskosten zo lager. En meer dan toen bemoeit nu de politiek zich er mee. Strategische auttonomie is een thema. Hoewel Australie een bevriende natie is en je grond niet makkelijk meeneemt. Volgens links is er sprake van uitverkoopt door de Heimat van de Boden
Enigszins in de herinnering (althans in de mijne) weggezakt is het feit dat in Vlaardingen de Eerste Nederlandse Coöperatieve Kunstmestfabriek actief was.. De boeren in Zuidwest Nederland kochten eind 19e eeuw vooral stikstofmeststoffen en superfosfaat, kortweg super, aan. Dat was goed oplosbaar in bodemvocht en zorgde dat de planten fosforzuur konden opnemen. In het begin werd er door de handel veel gesjoemeld met de kwaliteit en vanaf 1882 was dat door de Rijksproefstations te controleren. Boeren vormden aankoopverenigingen, die van Aardenburg staat (niet geheel terecht) bekend als de eerste. De plaatselijke hoofdonderwijzer, ook wandelleraar van de ZLM, George August Vosterman van Oyen. later ook lid van Provinciale Staten en de Tweede Kamer, was daar de drijvende kracht (1878). De boeren konden profiteren van de concurrentie tussen de fabrikanten, waaronder enkele Nederlandse bedrijven met een grote industriële opzet. Tot de Nederlandse en Belgische fabrikanten afspraken gingen maken die inhielden dat ze de aankoopverenigingen onderling verdeelden en voor de show wel inschreven, maar net wat boven de afgesproken prijs. Het kwam aan het licht doordat sommige agenten of commissionairs trots waren dat ze konden voorspellen wie de order zou binnenslepen en daar over opschepten. In 1903 nam de secretaris van de aankoopvereniging Wolphaartsdijk, de lokale onderwijzer, een poging om een coöperatieve fabriek op te zetten. Dat mislukte, maar leidde wel tot prijsdalingen van de geschrokken fabrikanten. In 1915 fuseerden de 'speculatieve' fabrieken tot de Vereenigde Chemische Fabrieken en door de oorlog wa ook deimport uit Belgie weggevallen. De prijsstijgingen waren aanleiding de plannen weer uit de kast te halen. Onder leiding van Pieter Lindenbergh werd in 1916 de Zeeuwsche Cooperatieve Kunstmestfabriek opgericht. Die zou in Vlissingen moeten komen, maar gelijktijdig was er onder leiding van Douke Kloppenburg ook een initiatief in Friesland ,Groningen en Drenthe voor een fabriek in Delfzijl. Op aandringen van de DG van Landbouw (Petrus van Hoek) kwam het tot samenwerking. In het voorjaar van 1917 werd de Eerste Nederlandsche Coöperatieve Kunstmestfabriek opgericht met als leden de twee regionale coöperaties. Een topcoöperatie dus voor 9.000 boeren, goed voor 45.000 ton product. De fabriek kwam in Vlaardingen aan de Nieuwe Waterweg. De VCF probeerde het nog op een akkoordje te gooien en de bouw te voorkomen, maar vond de eis van de boeren om tegen kostprijs te leveren niet acceptabel.
De fabriek kwam in 1921 in productie en had een capaciteit van 200.000 ton, de grootste van Europa. En een van de grootste coöperatieve bedrijven van Nederland. Kloppenburg werd voorzitter en gedelegeerd bestuurder die directeur Bakema terzijde moest staan. Dat bleek geen succes., beiden waren niet erg rolvast en bemoeiden zich met het werk van de ander. In 1922 werd Kloppenburg gewoon bestuurslide en Lindenbergh voorzitter. En er kwam een ander gedelegeerd bestuurslid. Een van de problemen was dat de fabriek grootschalig was opgezet om de kostprijs laag te houden, maar daardoor veel meer produceerde en moest verkopen dan de leden nodig hadden. Dat schuurde in de cooperatieve opzet. In 1924 was de fabriek voor tweetende "speculatief". Een van de klanten was het Centraal Bureau (later Cebeco) dat voor andere aankoopverenigingen en coöperaties inkocht. Dat gaf tegengestelde belangen in de coöperatieve familie. Waarbij de ECNK veel moest overleggen met de boeren via de twee lid-cooperaties. Op de duur zou het cooperatieve karakter van de ECNK verdwijnen. Hydro Agri zou er in 1990 het boekje Windemill wiken naar de wind gekeerd - van boerencooperatie naar internationale organisatie aan wijden.
De eerste nederlandse coöperatieve bietenfabriek werd in 1899 gesticht. Het verhaal is redelijk bekend maar in een verhaal over Pieter Lindenbergh uit Wemeldingein het nummer van de Spruije van voorjaar 2024 worden er nog wat smeuigge detials opgedist.
Het is bekend dat Belgische en later West-Brabant vanaf 1850 van de grond waren gekomen hadden natuurlijk suikerbieten nodig. Soms huurden ze zelf land van boeren, vaker sloten ze teeltcontracten af. De samenwerking was gebrekkig. Boeren kregen zaaizaad, kunstmest en een voorschot waarmee ze de teelt konden regelen. Maar er ontstond ook grote afhankelijkheid en geruzie over de uitbetalingsprijs op kilo's terwijl het zaaizaad werd veredeld en verstrekt voor een hoog suikergehalte. Maar per boer meten van het suikergehalte was moeilijk te organiseren. Er ontstond een machtsspel dat escaleerde. In 1884 gingen boeren telersverenigingen oprichten. Als tegenreactie kwam er een Bond van Suikerfabrikanten. In 1892 kwam de telersvereniging van Terneuzen met het plan zelf maar een fabriek te bouwen. Dat was niet zo simpel. De fabriek in Sas van Gent zou bijna een miljoen gulden kosten. De telersverenigingen wisten met de ZLM om 173 boeren voor het plan te vinden die 1028 ha bieten wilden committeren. Vooral uit Oost-Zeewsvlaanderen, maar ook met een een groep uit Zuid-Beveland. Zij werden vertegenwoordigd in het bestuur door genoemde Lindenbergh. Op 19 oktober 1899 werd in een logement in Axel de Eerste Nederdlandsche Coöperatieve Beetwortelsuikerfabriek opgericht. De eerste voorzitter was Karel Jan André Gyon baron Collot dÉscury. Hij was burgemeester van Hontenisse en rentmeester van het Kroondomein (de Nassau-domeinen). en werd de motor van de organisatie.
In de jaren 20 stond de prijs van de suikerbieten onder druk en in 1929 leidde dat tot een conflict in de ledenvergadering. Een aantal leden had het gemunt op het dagelijks bestuur. Dat bestond in hun ogen uit een 'zeer oue man (oprichter Pieter Lindenbergh), twee werpachters, en twee van hun pachters. Een van de verpachters was Hendrik baron Callot dÉscury, zoon van de oprichter en schoonzzon van de andere verpachter in het bestuur. De opstandelingen vonden dat in krantenadvertenties geen gezonde samenstelling en eisten kostenbesparingen, ook op de lonen. Boeren moesten geen slaaf zijn van het personeel. In 1931 was er zelfs het voorstel de fabriek te sluiten. Twee kritici kregen zitting in het algemeen bestuur, maar men wist ze buiten het dagelijks bestuur de houden en zo te neutraliseren door er op te wijzen dat het bestuur eensgezind naar buiten treedt.
bron: Klaasjan Visscher: Pieter Lindenbergh: Boer, bestuurder en bruggenbouwer in de eerste industriële landbouwcoöperaties in: De Spuije nummer 121, voorjaar 2024
Wat ik niet wist is dat deze beleggingen van investeerders vaak als huwelijkscadeau of bruidsschat in de vrouwelijke lijn werden gebruikt als hun deel in de erfenis, terwijl de zoons in de zaak of als hoge overheidsfunctionaris bleven. Zo was de eerste eigenaar Johan Reijgersberg, lid van een belangrijke protestantse regentenfamilie in Veere, met hoede connecties bij de Oranjes. Zijn dochter Maria erfde de boerderij bij haar huwelijk met baron Willem van Liere, die een fortuin had gemaakt in dienst van de Doge van Venetië. Hij kocht de heerlijkheid Katwijk, en daar liggen ze in een praalgraf. De Ossevate ging naar hun dochter Jacoba van Liere toen ze trouwde met Jadob van Wassenaer en waarmee ze later op kateel Duivenvoorde in Voorschoten woonde. Haar vier dochters bleven ongehuwd, en dat was aanelding tot verkoop aan een Middelburgse regent. Pas na 1750 komt de boerderij in boerenhanden.
bron: Hans de Vos: Osse)n)vate, Borsels gehucht en Borsselse hoeve in De Spuije, nr. 121, voorjaar 2024
Inmiddels loopt er op Foodlog enige discussie over het Rli advies Grond voor Verbetering. Zie alhier
Het blad vraagt zich af waarom de Franse president in 2024 een telefonische vergadering van de G7 liet lopen om 13 uur lang op de Salon Agrigole koeien te aaien en handen te schudden. De EU voelt soms als een landbouwsubsidie club met een vlag en een parlement, zo stelt het blad. Maar heilige koeien gaan verdwijnen zo voorspelt de schrijver van het stuk. Want een open grens met Oekraine is geopolitiek onvermijdelijk. En de Franse president? Die houdt dit jaar tijd over, want door de veterinaire situatie zijn er geen dieren op de Salon. Vanwege een oogprobleem loopt mr. Macron inmiddels met een dure zonnebril, het Italiaanse bedrijf dat ze verkoopt is een kwart in waarde gestegen. Maar van het spiegelglas hoeven koeien dus dit jaar niet te schrikken.
Niet verbazend gezien de vergane glorie, maar wat ik niet wist is dat hier in de jaren 1980 de grootste worstfabriek van Europa stond. Het was nog de DDR en de Eberswalder Wurstwerke was beroemd om zijn Bratwurst en zijn SchorfheiderKruppelsalami. De Schorfheide was overigens het jachtgebied van Pruisische koningen, de Nazi-top en de DDR-elite. Er werkten 5.000 mensen bij de worstfabriek, met eigen kapper, bibliotheek, kliniek en restaurant.
Inmiddels is het West-Duitse Tonnies eigenaar en die gooien nu de tent dicht Slecht voor de werkgelegenheid, goed voor de AfD. The Economist vindt het aanleiding voor een stukje over de worstelingen van de Duitse industrie onder de titel From bad to wurst, 17.1.2026
Ten tweede: ten noorden van Bergen op Zoom staat Markgraafschap. Goed Nederlands woord voor Markizaat. Want een Markies (Bergen op Zoom heeft er een) is een speciale graaf, namelijk een die de grens moet bewaken. Een grens die gemarkeerd is, veelal met stenen. Daar komt ook het woord Marke vandaan.
Dat was dus een belangrijke graaf, en die moest een specale titel, in het Frans Marquis. Zouden we op Groenland ook een markgraaf hebben?
Enfin leuk kaartje waarop je goed kunt zien dat de hoofdweg van de polder, de Bredeweg (in New York ligt er ook een, die heet nu Broadway) van de kerktoren van Moordrecht naar die van Moerkapelle loopt.
Op dit onderwerp heeft de nieuwe editie van Q Open een mooi conceptueel paper van Vincenzino Caputo en Thomas Reardon, niet de eerste de best in ons vakgebied. Het is een conceptueel paper dat leidt tot te toetsen hypothesen. Zij onderscheiden 3 variabelen die de mate van data delen verklaren:
Hiding and revealing: a perspective on the paradox of information transparency in diverse agri-food value chain context
Tot de festiviteiten dit jaar hoort 250 jaar USA en ook 250 jaar The Wealth of Nations van Adam Smith. Het boek verscheen in 1776 en wordt gezien als het begin van de economische wetenschap. Misschien een beetje veel eer, want Quesnay was eerder, en ook William Perry die mogelijk het idee va nationale welvaart introduceerde. Maar goed, toch aanleiding voor een feestje en Smith is na Karl Marx wellicht de beroemdste econoom allertijden. Voor The Economist was het in zijn kerstnummer van 20.122025 aanleiding om onder de titel "Adam Smith is misunderstood" er een artikel aan te wijden..
Smith was een moraal-filosoof in de school van de Schotse Verlichting. Zijn eerste boek, Moral Sentiments benadrukt al in de openingszinnen dat de mens een sociaal wezen is en ook om anderen geeft: "How selfish soever man may be supposed, there are evidently some principles in his nature, whcch interests him in the foturne of others.. though he serives nothing from it except the pleasure of seeing it".
Het is tegen die achtergrond dat Smith in The Wealth of Nations zijn beroemde zinnen schrijft: "It is not from the benevolence of the butcher, the brewer or the baker, that we expect our dinner, but from their regard to their own interest".. Het idee is later vertaald in de nadruk op eigenbelang, met als toppunt Greed is Good in een film over de uitwassen van WallStreet, maar Smith was dus realistischer. Het ging hem er eerder om dat er geen centrale macht nodig was om de samenwerking tussen mensen te bewerkstelligen. Dat paste in de tijdgeest waarin de absolute macht van de koningen niet populair was. De term invisible hand, ontleend aan MacBeth, komt overigens maar drie keer voor in het boek. De meest geciteerde passage: "He intends only his own gain, and he is in this, as many other cases, led by an invisible hand to promote an end which was nog part of his intention".
Smith gaf een beroemd voorbeeld over arbeidsdeling in een speldenfabriek en liet zien hoe dat de arbeidsproductiviteit en welvaart bevordert. Maar hij wees ook op het nadeel van monotoon werk. Hij wees ook op samenscholing door ondernemers die de vrije markt kan bedreigen. Maar hij zat fout met zijn arbeidswaardetheorie, het idee dat de prijs van een productie uiteindelijk afhangt van de hoeveelheid arbeid die er ingaat, en niet van vraag en aanbod. Marx zou dat uitwerken en dus verkeerde conclusies in Das Kapital trekken. Maar al met al was het een insprierend, hoewel soms lastig leeesbaar, boek dat past in de tijdgeest en een hele wetenschap creeerde.
En dan is er nog die andere hypothese: namelijk dat de opbouw van de grote sociale structuren van pakweg meer dan 100 mensen, niet mogelijk geweest zou zijn zonder drank. Door de effecten van drank staat men meer open voor andere mensen en emoties (en omgekeerd zelfs als de personen geen drank ophebben vinden ze mensen met een slokje op toegankelijker, makkelijker in de omgang) en zorgt voor groepsbinding door samen een neutje te nemen. Dry January gaat dus tegen de evolutie in....
Uit: The Ecoonomist 20.12.2025 The end of a 10, year love affair
Afgelopen jaar stond het werk in het teken van nadenken over de grondmarkt, tegen het eind van het jaar rondden we dat grotendeels af. Daarna las ik in de kerstvakantie een boek dat The Economist op een lijstje zette van publicaties van zijn redacteuren en journalisten. Het is The Land Trap van Mike Bird. Hij is de Wall Street reporter van het blad. Blijkbaar goed besproken, en terecht. Een absolute aanrader. Hij laat zien hoe de grondmarkt (al of niet bebouwd) een rol speelde in de Amerikaanse onafhankelijkheid, in de zeer lange Japanse recessie, in Hong Kong en China en in Singapore. In die laatste drie landen gaat het niet eens om eigendom maar om een soort erfpacht, vaak 99-jarige gebruiksrechten. Grond is een methode om geld te maken, zo is zijn stelling. Als ervoor geleend kan worden kan de gemeente of de staat de grond (of erfpachtsrechten) te koop aanbieden en uit de opbrengsten de infrastructuur realiseren. Zo kick start je de economie. Henry George komt in twee mooie hoofdstukken ter sprake.. En voor je het weet js de grondmarkt een beleggingsmarkt en gaat het niet meer om exploitatie. In China heeft het lege steden opgeleverd.
Een citaat van Lee, de grote man van Singapore: "no private land-owner should benefit from development at public expense". en "Ï introduced legislation which would help to ensure that increases in real values because o public development should benefit the community. and not for the land-owner. Land is becoming a scarce commodity and the mounting pressure on land at present, we must try to control land values for public values"(p.245). En dat in een behoorlijk liberaal, of althans niet erg socialistisch land.
Een aanrader dus, dit boek. En voor de prijs hoef je het ook niet te laten. Een echte aanrader.
